Trên nhiều phương diện, thương mại toàn cầu đã được củng cố.
Theo lời tổng thống Trump, ngày 2 tháng 4 năm 2025 là “một trong những ngày quan trọng nhất…trong lịch sử nước Mỹ”. Donald Trump cáo buộc các đồng minh đã “cướp bóc” nước Mỹ trước khi ông tuyên bố “tuyên ngôn độc lập kinh tế” thông qua các mức thuế quan rộng khắp và vô lý.
Thế giới đã phản ứng dữ dội và đe dọa trả đũa. Bộ trưởng Thương mại Nhật Bản hứa hẹn một phản ứng “mạnh mẽ và nhanh chóng”. Thủ tướng Canada Mark Carney thề sẽ trả đũa với “tác động tối đa tại Hoa Kỳ”. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron kêu gọi châu Âu chuẩn bị “vũ khí thương mại” của mình. Một cuộc chiến thương mại toàn diện đang hiện ra trước mắt.
Thiệt hại do thuế quan của ông Trump gây ra là có thật. Mức thuế suất thực tế của Mỹ đã từng vượt quá 20%. Ngay cả sau khi giảm xuống còn 10,5%, đây vẫn là mức cao nhất kể từ những năm 1940. Việc triển khai thuế quan không nhất quán đã ảnh hưởng đến đầu tư. Tại các nền kinh tế phát triển, việc xây dựng các nhà máy mới đã giảm hơn một phần tư trong năm 2025. Tỷ lệ thương mại được thực hiện trên cơ sở không phân biệt đối xử - nguyên tắc cốt lõi của hệ thống toàn cầu - đã giảm từ 80% xuống còn 72% trong năm qua, theo ước tính của Tổ chức Thương mại Thế giới ( WTO ).
Không có sự đổ vỡ của Thương mại toàn cầu
Tuy nhiên, sự đổ vỡ thực sự chưa bao giờ xảy ra. Ở một số khía cạnh, thương mại đã được củng cố. Năm 2025, thương mại tăng trưởng gần 5%, nhanh hơn cả nền kinh tế thế giới. Trong khi đó, bức tường thuế quan của Mỹ lại khá lỏng lẻo, đầy rẫy những ngoại lệ do sự thay đổi lập trường của ông Trump. Theo Bloomberg Economics, khoảng một nửa lượng hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ vẫn được miễn thuế. Thâm hụt thương mại hàng hóa, nỗi lo lớn nhất của tổng thống, đã mở rộng lên hơn 1,2 nghìn tỷ đô la, tương đương 4% GDP , vào năm ngoái khi nhập khẩu đạt mức cao kỷ lục.
Thuế quan đã thay đổi nơi Mỹ mua hàng chứ không phải số lượng hàng hóa. Thuế trừng phạt đối với Trung Quốc, có thời điểm vượt quá 100%, gần như đã bóp nghẹt thương mại trực tiếp giữa hai siêu cường. Từ tháng 5 đến tháng 12, nhập khẩu từ Trung Quốc thấp hơn hơn 40% so với cùng kỳ năm 2024.
Nhưng đồng thời, nhập khẩu từ Thái Lan và Việt Nam tăng hơn 40% , khi các nhà sản xuất Đông Nam Á chiếm phần lớn thị phần của Trung Quốc trong các mặt hàng như máy tính xách tay. Ấn Độ, mặc dù phải đối mặt với thuế quan cao tới 50%, cũng tăng xuất khẩu sang Mỹ , nhờ sự tăng mạnh các lô hàng điện thoại thông minh được miễn thuế. Nhập khẩu từ khắp nơi liên quan đến sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo - đặc biệt là chất bán dẫn và thiết bị trung tâm dữ liệu - cũng phần lớn được miễn thuế và tăng vọt. Đài Loan, nhà sản xuất chip tiên tiến hàng đầu thế giới, chứng kiến xuất khẩu sang Mỹ tăng hơn 80%.
Cách ứng phó của thế giới
Tuy nhiên, lý do quan trọng hơn khiến hệ thống thương mại vẫn duy trì được là sự leo thang căng thẳng không lan rộng. Lần cuối cùng Mỹ tăng thuế quan mạnh mẽ như vậy với Đạo luật Smoot-Hawley năm 1930, các đối tác của họ đã trả đũa tương tự. Thương mại toàn cầu sụp đổ đến hai phần ba trong vòng bốn năm**. Lần này, thay vì dựng lên các bức tường thuế quan của riêng mình, họ đã mở cửa – tìm kiếm thị trường mới, ký kết các thỏa thuận mới và làm sâu sắc thêm mối quan hệ song phương** . Nhìn chung, việc tăng thuế quan chỉ ảnh hưởng đến khoảng 11% thương mại toàn cầu, ít hơn nhiều so với những lo ngại ban đầu.
Một hệ quả là sự dịch chuyển khỏi Mỹ. Trung Quốc đã tìm kiếm các thị trường khác – cũng như nhiều đồng minh của Mỹ. Anh, Nhật Bản và Hàn Quốc đều chứng kiến xuất khẩu sang Mỹ giảm sau “Ngày Giải phóng” . Nhưng nhìn chung, xuất khẩu của họ vẫn tiếp tục tăng trưởng khi các lô hàng được chuyển hướng sang các nơi khác. Đáng chú ý hơn, các cường quốc tầm trung này đang giao dịch nhiều hơn với nhau. Từ tháng 5 đến tháng 12 năm 2025, thương mại giữa Anh, Canada, EU , Nhật Bản, Hàn Quốc và Thụy Sĩ tăng 12% so với cùng kỳ năm trước, ngay cả khi xuất khẩu của họ sang Mỹ giảm 6%.
Các cường quốc tầm trung cũng đang ký kết những thỏa thận mới với nhau. Khi sức hút của thị trường Mỹ suy yếu, họ đang tìm cách tiếp cận các thị trường khác. EU đã hoàn tất thỏa thuận với Mercosur, một khối các nước Nam Mỹ bao gồm Brazil và Argentina, sau 25 năm đàm phán. EU cũng đã ký kết các thỏa thuận với Úc, Ấn Độ và Indonesia, bổ sung vào mạng lưới ưu đãi rộng lớn hiện có. Thụy Sĩ, thông qua Hiệp hội Thương mại Tự do châu Âu (EFTA), đã đạt được thỏa thuận đầu tiên với Nam Mỹ. Anh đã ký kết thỏa thuận thương mại quan trọng nhất sau Brexit với Ấn Độ. Bản thân Ấn Độ, vốn từ lâu là một quốc gia thận trọng trong việc tự do hóa thương mại, đã ký thêm hai thỏa thuận nữa trong năm qua với Oman và New Zealand. Cộng thêm các thỏa thuận với Anh và EU , tổng số thỏa thuận của Ấn Độ cao hơn so với thập kỷ trước.
Nhìn chung, tờ The Economist ước tính rằng hơn 15 thỏa thuận liên quan đến Anh, Canada, EU và các nước khác đã được ký kết trong năm qua, với tổng giá trị thương mại hơn 400 tỷ đô la. Các quốc gia giảm rào cản thương mại chiếm hơn một phần tư tổng kim ngạch nhập khẩu toàn cầu, so với chưa đến một phần tám của Mỹ.
Trong khi ông Trump đang phá vỡ hệ thống thương mại đa phương cũ, những người khác lại đang soạn thảo những quy tắc mới. Các thỏa thuận thương mại kỹ thuật số đang ngày càng phổ biến. Một hiệp định được 66 quốc gia, bao gồm Úc, Anh và Singapore, nhất trí vào ngày 28 tháng 3, đã thiết lập các tiêu chuẩn chung cho luồng dữ liệu và thương mại điện tử. Các khối lâu đời cũng đang có những động thái mới. EU và các thành viên của Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) đang tăng cường hợp tác về thương mại, đầu tư và quy định thay vì chờ đợi sự đồng thuận tại WTO.
Tương lai? Động thái tiếp theo của Trump
Những rủi ro vẫn chưa biến mất. Sau khi Tòa án Tối cao Hoa Kỳ bác bỏ các mức thuế quan được áp đặt theo Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế, bao gồm cả các mức thuế “có đi có lại” của ông Trump, chính quyền đã bắt đầu xây dựng lại bức tường thuế quan của mình. Vào tháng 3, họ bắt đầu điều tra 16 đối tác thương mại, viện dẫn lý do “dư thừa năng lực sản xuất mang tính cấu trúc”. Họ đã mở thêm 60 cuộc điều tra khác liên quan đến lao động cưỡng bức. Trong khi đó, những vấn đề sâu xa hơn trong hệ thống đa phương vẫn tồn tại. Cuộc họp cấp bộ trưởng của WTO tại Cameroon kết thúc vào ngày 30 tháng 3 đã không đạt được nhiều kết quả, bị cản trở bởi các quy tắc dựa trên sự đồng thuận của tổ chức này.
Một trật tự mới đang nổi lên—được xây dựng bởi các liên minh tự nguyện, nhưng vẫn dựa trên sự cởi mở và các quy tắc. Mỹ là kiến trúc sư của hệ thống thương mại cũ đang bực mình khi phần còn lại muốn độc lập khỏi hệ thống của mình.
Lâm Tuấn Kiệt — Chuyên gia tư vấn đầu tư tại CTCK SSI
0907 063 499
kietlt@ssi.com.vn
Mở tài khoản SSI
Margin 1:3 lãi suất ưu đãi, kích hoạt online không rườm rà, liên hệ Kiệt!
Bản chất Mỹ không có rời xa đồ Tàu nhanh vậy được, không thể nói bỏ là bỏ