Nhạc sĩ Đoàn Chuẩn và hãng nước mắm Vạn Vân
Cố nhạc sĩ Đoàn Chuẩn (1924 - 2001) sinh ra ở Cát Hải, Hải Phòng và lớn lên ở Hà Nội, là con của ông chủ hãng nước mắm Vạn Vân nổi tiếng đất Kinh kỳ những thập niên đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên Đoàn Chuẩn không quan tâm gì đến việc kinh doanh của gia đình, ông lại “phải lòng” tiếng đàn guitar Hawaii từ rất sớm nên đã tự học rồi viết nên những ca khúc lay động biết bao thế hệ người nghe.
Vậy nhạc sĩ tài danh họ Đoàn có chút duyên nợ gì với hãng nước mắm Vạn Vân?
Ngôi nhà số 9 phố Cao Bá Quát (Hà Nội, mua từ 1956) cho đến nay được biết đến là nơi ở của gia đình cố nhạc sĩ Đoàn Chuẩn, ông vua của những tình khúc mùa thu nổi tiếng. Tuy nhiên, ngôi biệt thự này còn là nơi thờ gia tộc họ Đoàn với thương hiệu nước mắm Vạn Vân vang bóng một thời, mà nhạc sĩ Đoàn Chuẩn là một thành viên. Nghệ sĩ Đoàn Đức Liêm, con trai nhạc sĩ Đoàn Chuẩn cho biết: “Thời ấy, gắn liền với những bản nhạc của cha tôi luôn in kèm quảng cáo về Hãng nước mắm Vạn Vân. Tiếc thay, qua thời gian, những bản nhạc của cha tôi in quảng cáo Hãng nước mắm Vạn Vân gia đình đều không giữ lại được. May mắn đến năm 2002, một người quen cũ là ông Nguyễn Ngọc Khôi đã tìm được một bản và gửi cho chúng tôi với lời đề tặng: “Kính tặng gia đình cố nhạc sĩ Đoàn Chuẩn”. Khi gia đình nhận được bản nhạc này, cha tôi vừa mất năm trước”.
“Nhận được một bản nhạc như vậy là quý lắm rồi, nhưng nó còn đặc biệt hơn nữa vì đây là sáng tác đầu tay của cha tôi”- Bản nhạc Ánh trăng mùa thu mà gia đình được gửi tặng, phía dưới bản nhạc nhạc sĩ Đoàn Chuẩn có ghi: Viết ở Đống Năm để kỷ niệm những ngày ở Khuốc Thu 47. Thông tin này đã xác định Ánh trăng mùa thu được viết năm 1947 khi nhạc sĩ ở Đống Năm (Đông Hưng, Thái Bình), trước cả Tình nghệ sĩ viết năm 1948 vốn trước đây được xem là tác phẩm đầu tay của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn.
Phía sau bản nhạc Ánh trăng mùa thu có in quảng cáo của Hãng nước mắm Vạn Vân, trong đó có một số thông tin như Cơ sở Vạn Vân thành lập 1916, Xưởng sản xuất (Hòa Hy, Cát Hải, Quảng Yên), các đại lý của hãng (tại Hà Nội, Hải Phòng và cả ở Paris, Pháp)… Bản nhạc này được in tại nhà in Continentale (Hải Phòng), ghi rõ tác giả giữ bản quyền.
Vì sao NS Đoàn Chuẩn lại đưa quảng cáo nước mắm Vạn Vân gắn với những bản nhạc trữ tình của mình?
Theo kể lại, bà Đoàn Thị Mi, em gái út của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn đã ở tuổi ngoài 80 nhưng còn rất minh mẫn. Nhắc lại chuyện xưa, bà cho biết, người sáng lập ra thương hiệu nước mắm Vạn Vân là cụ thân sinh ra bà - doanh nhân Đoàn Đức Ban. Bố và mẹ bà có 4 người con. Anh cả Đoàn Đức Trình và chị thứ hai Đoàn Thị Tề sau theo nghề của cha, còn anh trai trên bà là Đoàn Đức Chuẩn (nhạc sĩ Đoàn Chuẩn) lại say mê âm nhạc. Các anh chị bà giờ đã mất cả.
Về chuyện những tấm hình quảng cáo nước mắm Vạn Vân được in cùng bản nhạc của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn người được cho là không quan tâm gì đến kinh doanh, bà Mi cho rằng, do sức mạnh truyền thống của một dòng tộc nhiều đời làm nước mắm nổi tiếng đã khiến nhạc sĩ Đoàn Chuẩn không thể quên trách nhiệm của mình. Không phải ngẫu nhiên nước mắm Vạn Vân trở nên nổi tiếng, mà là sự kế thừa truyền thống của dòng tộc.
Bà Mi cho biết, gia tộc họ Đoàn có cụ Đoàn Thượng là một danh tướng đời Lý. Khi quyền lực từ nhà Lý chuyển sang nhà Trần, cụ Đoàn Thượng chống lại triều đình mới. Sự việc thất bại, một số con cháu cụ Đoàn Thượng phải rời bỏ quê hương Thái Bình đến đảo Cát Hải (tỉnh Quảng Yên bấy giờ) ẩn tích và mang đến đây những món ẩm thực cung đình cùng một số gia vị đặc biệt như nước mắm trắng, mắm tôm điềm… Thời điểm này, người dân đảo Cát Hải chỉ sinh sống bằng nghề làm muối và chài lưới.
Con cháu họ Đoàn đã tận dụng vùng đảo sẵn cá và muối để xây dựng nghề làm nước mắm tại đây. Họ đã tạo ra một bí quyết làm nước mắm có hương vị riêng của Cát Hải.
Ban đầu, nước mắm Cát Hải chỉ sản xuất ở quy mô nhỏ để dùng trong họ tộc rồi được bán trong vùng. Đến cuối thế kỷ 18, con cháu họ Đoàn theo các thương thuyền buôn muối mang nước mắm đến bán tại Thị Cầu (Bắc Ninh), sau đó buôn vải, tơ lụa, thóc gạo, ngô khoai, củ nâu… về Cát Hải. Bến Thị Cầu thời đó là bến đỗ của các thương thuyền từ những vùng duyên hải, vùng phụ cận Kinh Bắc nên còn được gọi là vạn. Gần bến Thị Cầu có làng Vân nấu rượu ngon nổi tiếng thời đó.
Ngành kinh doanh nước mắm tại Vạn Thị Cầu dần phát triển. Sau đó, một người tài giỏi, năng động trong dòng tộc họ Đoàn là ông Đoàn Đức Ban tức bố đẻ bà Mi đã lấy tên Vạn của Thị Cầu ghép với tên Vân thành tên hiệu Vạn Vân để kỷ niệm nơi ra đời nghề chế biến và buôn bán nước mắm của dòng họ Đoàn (năm 1916 tại Huyện Cát Hải Tỉnh Quảng Yên) - (Tới 1956 H. Cát Hải nhập về TP Hải Phòng)
Sau những năm kinh doanh nước mắm Vạn Vân tại Vạn Thị Cầu, doanh nhân Đoàn Đức Ban là người đầu tiên nghĩ tới việc phát triển nước mắm Vạn Vân ra kinh kỳ Thăng Long. Ông thuê một cửa hàng vừa làm kho chứa vừa làm đại lý tại Hà Nội để kinh doanh nước mắm, ở phố Trần Nhật Duật là vị trí gần ga Đầu Cầu (ga Long Biên) và sông Hồng thuận tiện cho việc chuyên chở hàng hóa; phía sau là chợ Bắc Qua và Đồng Xuân - nơi người mua kẻ bán tấp nập của đất Hà Nội 36 phố phường.
Hãng nước mắm Vạn Vân lớn mạnh, cạnh tranh với các dòng nước mắm của miền Trung và miền Nam. Nước mắm Vạn Vân có màu trắng (hơi pha vàng) và nhẹ mùi, phù hợp để làm giò chả hoặc nước dùng phở - những món ăn đặc trưng của miền Bắc. Rồi người dân miền Bắc dần quen dùng nước mắm Vạn Vân trong bữa ăn của mình. Chẳng bao lâu nước mắm Vạn Vân gần như chiếm lĩnh hoàn toàn thị trường tiêu thụ phía Bắc. Theo một tài liệu của người Pháp (Staliques Commerciales) ấn hành vào năm 1936 thì xí nghiệp Vạn Vân là cơ sở sản xuất nước mắm lớn nhất tại Việt Nam và có thể cả ở Đông Dương. Năm 1939 Hãng nước mắm Vạn Vân mở đại lý tại Paris, Pháp bắt đầu xuất khẩu sang Pháp và một số nước châu Âu.
Là người có đầu óc kinh doanh nhạy bén, doanh nhân Đoàn Đức Ban luôn nghĩ ra những phương thức mới để mở rộng thị trường. Chủ hãng Vạn Vân nghĩ ra cách đóng chai, dán nhãn vào sản phẩm của mình. Sản phẩm ngon nhất của hãng Vạn Vân được lấy tên Rồng Vàng, với hàm ý đó là nước mắm của đất Thăng Long.
Sau nhãn hiệu Rồng Vàng, hãng Vạn Vân sản xuất hai loại nước mắm khác là Con Hổ và Lá Cờ. Đáng chú ý, ngay từ thời đó, cả ba nhãn hiệu trên đều được đăng ký với Nha Kinh tế Hải Phòng để giữ bản quyền. Tên tuổi doanh nhân Đoàn Đức Ban trở nên nổi tiếng, sánh ngang với những nhà tư sản dân tộc thời bấy giờ như chủ hãng sơn Nguyễn Sơn Hà, vua tàu thủy Bạch Thái Bưởi…(Ông Đoàn Đức Ban đã mất trước CMT8 1945).
Trong nhiều năm nước mắm Vạn Vân nổi tiếng, đã đi vào dân gian:
Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần,
Nước mắm Vạn Vân, cá rô Đầm Sét.
Năm 1959, trong đợt cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh, cùng với 54 hộ tư sản và tiểu chủ sản xuất nước mắm khác ở Cát Hải, trong đó tài sản của Vạn Vân chiếm đa số, đã bị sáp nhập chung thành một xí nghiệp quốc doanh với sản phẩm nước mắm Cát Hải, hãng và nhãn hiệu nước mắm Vạn Vân chấm dứt.
ST.
Ánh trăng mùa thu - Đoàn Chuẩn (Quỳnh Dao). Bài này là sáng tác đầu tay của tác giả!
Gửi Người Em Gái - Đoàn Chuẩn (Ánh Tuyết)