Trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh, than đá – loại nhiên liệu từng bị xem là “lỗi thời” – đang bất ngờ quay trở lại vị trí quan trọng. Điều này càng khiến những quốc gia sở hữu trữ lượng lớn như Việt Nam trở thành tâm điểm chú ý.
Theo số liệu từ cơ quan thống kê, Việt Nam hiện sở hữu khoảng 50 tỷ tấn tài nguyên than, nằm trong nhóm các quốc gia có trữ lượng đáng kể tại khu vực. Với quy mô tiêu thụ lớn, Việt Nam cũng thuộc top 5 nền kinh tế sử dụng than nhiều nhất Đông Nam Á, phản ánh vai trò then chốt của loại nhiên liệu này trong cơ cấu năng lượng quốc gia.
Trong đó, Quảng Ninh được xem là “thủ phủ” than của cả nước. Các mỏ than tại đây đã được khai thác từ năm 1839 và đến nay vẫn giữ vai trò chủ lực. Ước tính, riêng khu vực này sở hữu tới 8,7 tỷ tấn trữ lượng, chiếm phần lớn nguồn cung than nội địa. Lợi thế nằm sát biển cũng giúp việc vận chuyển than từ Quảng Ninh ra thị trường quốc tế trở nên thuận lợi, góp phần đưa khu vực này trở thành trung tâm khai thác than hàng đầu Việt Nam.
Ngoài Quảng Ninh, Việt Nam còn có các bể than lớn khác như bể than Sông Hồng, với tiềm năng trữ lượng rất lớn nhưng nằm sâu dưới lòng đất, khiến việc khai thác gặp nhiều thách thức về công nghệ và chi phí.
Trong nhiều năm qua, than đá vẫn đóng vai trò trụ cột trong sản xuất điện và các ngành công nghiệp nặng như xi măng, luyện kim. Tuy nhiên, xu hướng chuyển dịch năng lượng sạch từng khiến vai trò của than có dấu hiệu suy giảm.
Dù vậy, diễn biến mới của thị trường năng lượng thế giới đang đảo chiều xu hướng này. Xung đột leo thang tại Iran và khu vực Trung Đông đã khiến giá LNG giao ngay tăng gấp đôi lên mức cao nhất trong ba năm. Trong khi đó, giá than chỉ tăng khoảng 13 - 14%, trở thành lựa chọn thay thế ít tốn kém hơn.
Tại Nam Á, Bangladesh đang tăng sản lượng điện than và nhập khẩu điện từ than. Pakistan cũng đẩy mạnh sử dụng nguồn điện nội địa, trong đó có than, sau khi từng chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến động nguồn cung LNG vào năm 2022. Bộ trưởng Năng lượng Pakistan Awais Leghari cho biết, việc giảm sản xuất điện từ LNG sẽ giúp các nhà máy than trong nước tăng sản lượng, đặc biệt vào giờ thấp điểm.
Ở Đông Nam Á, Philippines giảm sản lượng điện từ LNG và tăng điện than, còn Thái Lan tăng cường vận hành nhà máy than lớn nhất nhằm tiết kiệm LNG. Tại Đông Bắc Á, Hàn Quốc dự kiến dỡ bỏ trần sản lượng điện than và đẩy mạnh sử dụng điện hạt nhân, trong khi Nhật Bản duy trì mức vận hành cao của các nhà máy nhiệt điện sử dụng than.
Giới phân tích cho rằng, khi giá khí đốt tăng cao, than – với chi phí thấp hơn và nguồn cung ổn định hơn – trở thành lựa chọn thay thế ngắn hạn. Dù phát thải lớn hơn, nhưng trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng, yếu tố chi phí và an ninh cung ứng đang được đặt lên hàng đầu.
Xu hướng này không chỉ giúp than “hồi sinh” trên thị trường năng lượng, mà còn làm gia tăng giá trị chiến lược của các quốc gia có trữ lượng lớn. Với nguồn tài nguyên dồi dào, Việt Nam được đánh giá có lợi thế nhất định trong việc đảm bảo an ninh năng lượng nội địa, đồng thời có thể tận dụng cơ hội từ nhu cầu gia tăng trên thị trường khu vực.
