Kinh tế Việt Nam đang bước vào chu kỳ tăng trưởng rất tích cực với mục tiêu GDP trên 10% giai đoạn 2026–2030, đầu tư công tăng tốc, FDI duy trì ở mức cao, triển vọng nâng hạng thị trường ngày càng rõ nét. Thế nhưng khối ngoại vẫn liên tục bán ròng. Có nhiều nguyên nhân, nhưng nếu nhìn vào cách thị trường đang vận động, có lẽ có hai vấn đề rất đáng để suy ngẫm.
1. Rủi ro phi tài chính ngày càng lớn, ngay cả doanh nghiệp đầu ngành cũng không còn “miễn nhiễm”.
Đầu tư giá trị không sợ doanh nghiệp tăng trưởng chậm hay lợi nhuận suy giảm theo chu kỳ, bởi những yếu tố đó đều có thể phân tích và đưa vào mô hình định giá. Điều các quỹ đầu tư e ngại nhất là những rủi ro không thể dự báo: một cuộc thanh tra, một vụ việc pháp lý, một thông tin liên quan đến lãnh đạo hoặc thậm chí chỉ là tin đồn. Khi những sự kiện này xảy ra, cổ phiếu có thể giảm sàn liên tiếp, mất hàng chục phần trăm giá trị chỉ trong vài phiên, trong khi hoạt động kinh doanh chưa thay đổi đáng kể. DGC từng là một ví dụ, PNJ mới đây tiếp tục cho thấy điều đó. Đáng nói hơn, đây đều là những doanh nghiệp đầu ngành, có nền tảng cơ bản tốt và là khoản đầu tư cốt lõi của nhiều quỹ. Khi ngay cả những cổ phiếu được xem là “an toàn” cũng có thể xuất hiện những cú sốc như vậy, việc quản trị rủi ro trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Với quy mô hàng nghìn tỷ đồng, các quỹ gần như không thể phản ứng nhanh như nhà đầu tư cá nhân. Đây là loại rủi ro mà các mô hình tài chính rất khó lượng hóa, và cũng là yếu tố khiến dòng vốn dài hạn phải thận trọng hơn.
2. Thị trường đang chưa thực sự thưởng xứng đáng cho đầu tư giá trị.
Phần lớn các quỹ ngoại đầu tư vào Việt Nam đều theo đuổi chiến lược mua doanh nghiệp tốt, quản trị minh bạch, lợi nhuận tăng trưởng ổn định và nắm giữ dài hạn. Vì vậy, danh mục của họ thường tập trung vào những cổ phiếu như DGC, HPG, PNJ, MWG, FPT, CTG, MBB, ACB… PNJ gần như có trong danh mục của mọi quỹ
Tuy nhiên, diễn biến thị trường gần đây cho thấy một nghịch lý: nhiều doanh nghiệp cơ bản tốt có hiệu suất giá khá khiêm tốn, thậm chí giảm mạnh khi xuất hiện sự kiện bất thường; trong khi đó, không ít cổ phiếu được dẫn dắt chủ yếu bởi kỳ vọng, câu chuyện hoặc dòng tiền lại tăng rất mạnh và trở thành động lực kéo chỉ số. Điều này khiến hiệu quả đầu tư không còn tỷ lệ thuận với chất lượng doanh nghiệp. Người kiên trì với đầu tư giá trị có thể thua thị trường trong ngắn hạn, còn dòng tiền đầu cơ hoặc theo chủ đề lại liên tục chiến thắng. Khi môi trường đầu tư không còn phù hợp với triết lý mà các quỹ theo đuổi, việc hiệu suất kém hơn chỉ số và áp lực cơ cấu danh mục, thậm chí rút vốn, là điều hoàn toàn có cơ sở.
Quan trọng hơn, hai vấn đề này cũng đặt ra những câu hỏi lớn cho thị trường vốn Việt Nam.
Làm thế nào để giảm thiểu những cú sốc phi tài chính đối với doanh nghiệp niêm yết?
Làm thế nào để nâng cao chất lượng công bố thông tin, xử lý tin đồn và tăng tính minh bạch khi xảy ra các sự kiện bất thường?
Làm thế nào để doanh nghiệp tốt được định giá xứng đáng hơn, thay vì để dòng tiền ngắn hạn quyết định gần như toàn bộ diễn biến của thị trường?
Nếu Việt Nam muốn thu hút dòng vốn quốc tế dài hạn và xây dựng một thị trường chứng khoán đủ sức cạnh tranh với các thị trường mới nổi trong khu vực, thì đây có lẽ là những vấn đề cần được nhìn nhận và từng bước tháo gỡ.
Bởi suy cho cùng, dòng vốn lớn không chỉ tìm kiếm lợi nhuận, mà còn tìm kiếm niềm tin. Niềm tin rằng doanh nghiệp tốt sẽ được thị trường ghi nhận đúng giá trị, và niềm tin rằng những rủi ro bất thường sẽ được hạn chế bằng một khuôn khổ quản lý minh bạch, hiệu quả và có thể dự báo.
