Trong tâm trí của nhiều nhà đầu tư Việt Nam, Vinamilk (VNM) từ lâu đã là một biểu tượng, một thương hiệu “quốc dân” và một cổ phiếu blue-chip tưởng chừng không thể lay chuyển. Tuy nhiên, thực tế lại vẽ nên một bức tranh hoàn toàn trái ngược: bất chấp danh tiếng vững chắc, giá cổ phiếu VNM đã sụt giảm hơn 40% kể từ vùng đỉnh năm 2018. Đây không chỉ là một cú sảy chân tạm thời mà là một case study kinh điển về “quán tính của người khổng lồ” khi những nền tảng vĩ mô và nhân khẩu học thay đổi ngay dưới chân mình. Vậy điều gì đã thực sự xảy ra đằng sau sự sụt giảm của một đế chế? Bốn bài học dưới đây sẽ bóc tách những sự thật bất ngờ về hành trình của Vinamilk.
Bài học 1: Cổ tức đều đặn không phải lúc nào cũng là một khoản đầu tư sinh lời.
Nhiều nhà đầu tư thường xem VNM là một lựa chọn an toàn để nhận cổ tức tiền mặt đều đặn hàng năm. Tuy nhiên, đây có thể là một “cái bẫy cổ tức” nếu không xem xét kỹ lưỡng.
Nếu một nhà đầu tư mua cổ phiếu VNM vào cuối năm 2019, nắm giữ trong sáu năm và liên tục tái đầu tư toàn bộ cổ tức nhận được, thì tổng lợi nhuận cuối cùng vẫn thấp hơn cả lãi suất tiết kiệm ngân hàng trung bình và tỷ lệ lạm phát (khoảng 3%).
Điều này cho thấy trong giai đoạn cụ thể đó, việc đầu tư vào VNM vì cổ tức thực chất chỉ là một chiến lược “phòng thủ” để bảo toàn vốn chứ không phải là một phương án hiệu quả để tăng trưởng tài sản, thách thức một trong những giả định phổ biến nhất của các nhà đầu tư về cổ phiếu này.
Bài học 2: Thị trường trả tiền cho “tốc độ tăng trưởng”, không phải “con số tuyệt đối”.
Một nghịch lý lớn đã xảy ra với Vinamilk: giá cổ phiếu bắt đầu chu kỳ đi xuống từ đầu năm 2018, trong khi doanh thu và lợi nhuận tuyệt đối của công ty vẫn tiếp tục tăng trưởng cho đến tận giữa năm 2021. Tại sao lại như vậy?
Câu trả lời nằm ở một nguyên tắc cốt lõi của đầu tư: thị trường không trả tiền cho con số tuyệt đối, mà cho tốc độ tăng trưởng . Mặc dù các con số lợi nhuận của Vinamilk vẫn ở mức hàng nghìn tỷ đồng, tốc độ tăng trưởng của công ty đã chậm lại đáng kể. Từ mức tăng trưởng vàng 10-15%/năm, sau năm 2017, con số này chỉ còn 1-3%/năm. Các nhà đầu tư nhạy bén đã sớm nhận ra dấu hiệu cảnh báo khi các chỉ số hiệu suất quan trọng như biên lợi nhuận bắt đầu suy giảm từ cuối năm 2017.
Sự chậm lại này không phải ngẫu nhiên. Nó bắt nguồn từ một sự thay đổi cấu trúc sâu sắc trong nhân khẩu học Việt Nam. Các nhà đầu tư tinh tường đã thấy trước “điềm báo” khi tốc độ tăng dân số chậm lại sau năm 2018 và đặc biệt là Tổng tỷ suất sinh (TFR) liên tục sụt giảm, nhất là tại khu vực thành thị. Điều này trực tiếp làm thu hẹp quy mô của phân khúc khách hàng cốt lõi và có biên lợi nhuận cao nhất của Vinamilk: sữa bột công thức và các sản phẩm cho trẻ em. Động cơ tăng trưởng chính của VNM đã bắt đầu khựng lại.
Bài học 3: “Gã khổng lồ” đã chậm chân trong cuộc đua nắm bắt xu hướng mới.
Sự thay đổi nhân khẩu học không chỉ làm giảm quy mô thị trường trẻ em mà còn tạo ra một làn sóng nhu cầu mới. Tỷ lệ dân số già hóa tăng nhanh cùng với nhận thức về sức khỏe của thế hệ trẻ đã thúc đẩy sự bùng nổ của các ngành hàng như sữa hạt (sữa có nguồn gốc thực vật) – xu hướng “healthy & trendy” và phù hợp với người lớn tuổi gặp vấn đề về tiêu hóa lactose.
Trong khi các đối thủ nhanh chóng nắm bắt cơ hội, Vinamilk lại cho thấy sự chậm trễ đáng kể. TH True Milk đã tiên phong tung ra dòng sản phẩm “TH true NUT” rất thành công vào tháng 3 năm 2018. Phải đến tháng 6 năm 2022 – tức là chậm hơn tới bốn năm – Vinamilk mới chính thức ra mắt dòng sản phẩm cạnh tranh chủ lực của mình là “Vinamilk Super Nut”.
Việc chậm chân này là một thất bại chiến lược trong việc phản ứng với các tín hiệu thị trường rõ ràng. Nó khiến Vinamilk mất đi lợi thế của người đi đầu, buộc phải tham gia vào một thị trường đã trở nên cạnh tranh gay gắt và phải chi tiêu ngân sách marketing lớn hơn rất nhiều để giành lại thị phần.
Bài học 4: Cuộc “lột xác” bắt buộc và những tín hiệu lạc quan đầu tiên.
Đối mặt với hàng loạt thách thức, Vinamilk đã bắt buộc phải bước vào một cuộc chuyển đổi chiến lược toàn diện. Minh chứng rõ ràng nhất là chiến dịch tái định vị thương hiệu và thay đổi toàn bộ bao bì sản phẩm trên quy mô lớn vào năm 2024.
Những nỗ lực cải cách này đang bắt đầu cho thấy những tín hiệu lạc quan đầu tiên. VNM đã ghi nhận doanh thu quý cao nhất lịch sử vào Quý 2/2025 với 16.745 tỷ đồng, và ngay lập tức phá vỡ kỷ lục đó trong Quý 3/2025 với 16.953 tỷ đồng.
Bên cạnh đó, công ty đang tích cực cạnh tranh trong các ngành hàng xu hướng mới bằng việc tung ra các sản phẩm như trà lên men Kombucha HayDay, sữa mè đen và sữa yến mạch. Các yếu tố bên ngoài cũng trở nên thuận lợi hơn, điển hình là giá bột sữa nguyên liệu nhập khẩu đang giảm, được kỳ vọng sẽ giúp cải thiện biên lợi nhuận của công ty trong thời gian tới.
Câu chuyện của Vinamilk là một bài học đắt giá về “sự trưởng thành bắt buộc” mà ngay cả những người dẫn đầu thị trường cũng phải đối mặt. Nó cho thấy khi nền tảng nhân khẩu học thay đổi – với tỷ lệ sinh giảm và dân số già đi – thì không một gã khổng lồ nào có thể đứng yên. Từ việc tốc độ tăng trưởng chậm lại đến việc bỏ lỡ các xu hướng tiêu dùng mới, tất cả đều bắt nguồn từ quán tính và sự chậm trễ trong việc thích ứng. Với những bước chuyển mình mạnh mẽ gần đây, liệu Vinamilk có thể tìm lại ánh hào quang và chứng minh rằng người khổng lồ đã thực sự thức giấc?