Dựa trên dữ liệu y khoa cập nhật đến đầu năm 2026, virus Nipah (NiV) vẫn là một trong những mối đe dọa sinh học tiềm tàng nghiêm trọng nhất thế giới, nằm trong danh sách ưu tiên nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Dưới đây là bài phân tích chi tiết về đặc điểm, phương thức lây truyền và tình hình nghiên cứu mới nhất về loại virus này.
1. Bản chất và Nguồn gốc của Virus Nipah
Virus Nipah thuộc chi Henipavirus, họ Paramyxoviridae. Đây là một loại virus lây truyền từ động vật sang người (zoonotic).
-
Vật chủ tự nhiên: Loài dơi ăn quả thuộc chi Pteropus (thường gọi là dơi quạ).
-
Vật chủ trung gian: Lợn là vật chủ trung gian phổ biến nhất, từng gây ra đợt bùng phát lớn tại Malaysia và Singapore.
2. Cơ chế lây truyền
Virus Nipah có khả năng lây lan qua nhiều con đường khác nhau, khiến việc kiểm soát trở nên phức tạp:
-
Tiếp xúc trực tiếp: Tiếp xúc với chất tiết (nước tiểu, nước bọt) của động vật bị nhiễm bệnh (dơi, lợn).
-
Thực phẩm nhiễm bẩn: Ăn các loại trái cây hoặc uống nhựa cây (như nhựa cây chà là) bị dơi quạ nhiễm virus liếm hoặc bài tiết vào.
-
Lây truyền từ người sang người: Thường xảy ra trong môi trường gia đình hoặc bệnh viện thông qua tiếp xúc gần với dịch cơ thể của bệnh nhân.
3. Phân tích Lâm sàng và Độc lực
NiV được coi là một trong những virus nguy hiểm nhất hiện nay do tỷ lệ tử vong cực cao và chưa có thuốc đặc trị.
-
Thời gian ủ bệnh: Từ 4 đến 14 ngày (có trường hợp ghi nhận lên đến 45 ngày).
-
Tỷ lệ tử vong (CFR): Dao động từ 40% đến 75% tùy theo đợt bùng phát và năng lực y tế.
-
Triệu chứng chính: Sốt, đau đầu, suy hô hấp cấp tính và viêm não (gây co giật, hôn mê).
-
Di chứngKhoảng: 20% người sống sót phải chịu các di chứng thần kinh lâu dài.
4. Tình hình cập nhật (Giai đoạn 2025 - 2026)
Đến năm 2026, các chuyên gia dịch tễ học nhận thấy một số xu hướng mới trong quản lý virus Nipah:
- Tiến bộ về Vaccine và Điều trị
-
Vaccine mRNA: Sau thành công của công nghệ mRNA trong đại dịch COVID-19, các thử nghiệm vaccine Nipah trên người đã tiến triển đến giai đoạn II và III tại các khu vực trọng điểm như Kerala (Ấn Độ) và Bangladesh.
-
Kháng thể đơn dòng: Liệu pháp kháng thể m102.4 đã cho thấy những kết quả hứa hẹn trong việc giảm tỷ lệ tử vong nếu được sử dụng sớm trong quá trình điều trị.
- Giám sát Dịch tễ
- Dòng virus Nipah tại Bangladesh và Ấn Độ (NiV-B) cho thấy khả năng lây truyền từ người sang người mạnh hơn so với dòng virus tại Malaysia (NiV-M). Điều này đòi hỏi các hệ thống cảnh báo sớm phải cực kỳ nhạy bén tại khu vực Nam Á và Đông Nam Á.
5. Chiến lược phòng ngừa
Vì chưa có vaccine chính thức được phê duyệt rộng rãi cho người, các biện pháp phòng ngừa vẫn tập trung vào:
-
Vệ sinh thực phẩm: Rửa sạch, gọt vỏ trái cây và đun sôi nhựa cây chà là trước khi sử dụng.
-
An toàn sinh học: Tránh tiếp xúc với dơi và khu vực dơi sinh sống. Người chăn nuôi lợn cần có trang bị bảo hộ nghiêm ngặt.
-
Kiểm soát nhiễm khuẩn bệnh viện: Thiết lập quy trình cách ly nghiêm ngặt cho các trường hợp nghi nhiễm viêm não cấp không rõ nguyên nhân.
6. Bản đồ dịch tễ và các đợt bùng phát gần đây (2025 - đầu 2026)
Khu vực Nam Á và Đông Nam Á vẫn là “điểm nóng” với sự giám sát chặt chẽ:
-
Bang Kerala (Ấn Độ): Sau đợt bùng phát vào cuối năm 2024 và rải rác trong năm 2025, chính quyền bang đã thiết lập hệ thống cảnh báo sớm dựa trên AI. Hệ thống này phân tích dữ liệu di cư của dơi quạ và sự thay đổi thời tiết để dự báo các điểm có nguy cơ “tràn” (spillover) virus sang người.
-
Bangladesh: Ghi nhận các ca bệnh đơn lẻ trong mùa thu hoạch nhựa cây chà là (tháng 12/2025 - 1/2026). Đáng chú ý, các xét nghiệm giải trình tự gen mới nhất cho thấy sự ổn định của chủng NiV-B, nhưng khả năng lây truyền từ người sang người vẫn ở mức đáng báo động trong môi trường gia đình.
Virus Nipah là minh chứng cho sự mong manh của ranh giới giữa hệ sinh thái tự nhiên và đời sống con người. Sự phá hủy môi trường sống của loài dơi đang khiến chúng tiếp xúc gần hơn với con người, làm tăng nguy cơ bùng phát dịch trong tương lai.