Ngành thép Việt Nam đang có một nửa đầu năm 2026 sôi động. Theo VSA, sản xuất thép thô 6 tháng đầu năm đạt 15,18 triệu tấn, tăng 26,9%, và ở doanh nghiệp đầu ngành, lợi nhuận sau thuế nửa đầu năm tăng 103%, nhưng mức tăng của hoạt động cốt lõi chỉ khoảng 50%. Hai con số cùng một doanh nghiệp, cùng một kỳ, nhưng kể hai câu chuyện khác nhau.
Cổ phiếu thép thường được nhắc đến qua những con số tăng trưởng lớn hoặc những đợt biến động giá, nhưng mấy con số đó chỉ có ý nghĩa khi người đọc biết chúng đến từ đâu.
1. Vì sao cổ phiếu thép cần cách đọc riêng ?
Cổ phiếu thép không giống cổ phiếu tiêu dùng hay công nghệ, vì bốn đặc điểm sau.
- Mang tính chu kỳ: doanh thu và lợi nhuận phụ thuộc vào chu kỳ xây dựng, bất động sản, đầu tư công và giá thép thế giới, không tăng đều theo năm.
- Biên lợi nhuận mỏng và biến động: lợi nhuận gộp là phần chênh lệch giữa giá thép bán ra và giá nguyên liệu, nên chỉ cần giá nguyên liệu hoặc giá bán lệch một chút là lợi nhuận thay đổi mạnh.
- Vốn lưu động lớn: tồn kho và các khoản phải thu chiếm phần lớn tài sản, nên chất lượng hàng tồn kho quyết định nhiều đến an toàn tài chính.
- Chịu tác động của chính sách và thương mại quốc tế: thuế chống bán phá giá, CBAM của EU và thép nhập khẩu giá rẻ có thể đổi cục diện cạnh tranh.
Vì vậy, một con số đẹp trong một quý chưa nói được nhiều. Cần đọc nó trong bối cảnh chu kỳ.
2. Tám nhóm tiêu chí
Tiêu chí 1: Mô hình sản xuất và sản phẩm
Hãy xác định doanh nghiệp là lò cao, lò điện hay cán lại từ phôi mua ngoài, và sản phẩm chính là thép xây dựng, HRC, tôn mạ hay ống thép. Hai yếu tố này quyết định cấu trúc chi phí và mức độ nhạy với giá nguyên liệu.
Một ví dụ về cấu trúc chi phí: năm 2023, VCBS đánh giá mức giá thép thanh 13,5 triệu đồng/tấn là vùng đáy, vì ở mức này các doanh nghiệp lò điện (EAF) chỉ còn đủ hòa vốn hoặc lỗ ở biên lợi nhuận gộp. Điều đó cho thấy mỗi công nghệ có ngưỡng giá riêng, và biết ngưỡng đó giúp hiểu vì sao có doanh nghiệp chịu được đợt giảm giá còn có doanh nghiệp thì không.
Tiêu chí 2: Vị thế cạnh tranh
Hỏi: doanh nghiệp đứng ở đâu trong ngành tập trung cao, có lợi thế chi phí, hệ thống phân phối, thương hiệu, hay tích hợp từ nguyên liệu đến thành phẩm không. Doanh nghiệp nhỏ thường có biên lợi nhuận phụ thuộc nhiều hơn vào giá, ít có khả năng “tự cứu” khi giá giảm. Hãy xem thị phần theo từng sản phẩm thay vì chỉ nhìn tổng sản lượng.
Tiêu chí 3: Kết quả kinh doanh: tách giá khỏi lượng, tách khoản bất thường, đọc theo mảng
3a. Tách giá, lượng và khoản bất thường. Khi lợi nhuận tăng, cần hỏi ba điều: tăng vì bán được nhiều hơn, vì giá bán cao hơn, hay vì giá vốn thấp hơn; biên lợi nhuận gộp thay đổi thế nào; và có khoản thu nhập một lần nào không.
Ví dụ từ Hòa Phát: tại ĐHĐCĐ, lãnh đạo công ty cho biết trong hơn 9.000 tỷ đồng lợi nhuận quý I/2026, phần từ hoạt động cốt lõi là hơn 5.200 tỷ đồng, còn khoảng 3.800 tỷ đồng đến từ chuyển nhượng khu đô thị ở Phố Nối, Hưng Yên. Sang quý II, khi không còn khoản này, kết quả phản ánh rõ hơn hoạt động vận hành: biên lãi gộp đạt khoảng 19%, so với 15,8% của quý I và 18,4% cùng kỳ năm trước.
=> Bài học chung: luôn đọc thuyết minh để tách lợi nhuận lõi khỏi khoản bất thường trước khi nhìn tốc độ tăng.
3b. Đọc theo mảng kinh doanh. Với tập đoàn có nhiều mảng, con số tổng có thể che đi cơ cấu thực. Cách đọc:
- Mở thuyết minh “thông tin bộ phận” trong báo cáo tài chính, so tỷ trọng doanh thu với tỷ trọng lợi nhuận của từng mảng. Mảng nhỏ về doanh thu nhưng lớn về lợi nhuận là dấu hiệu cần giải thích.
- Xem biên lợi nhuận riêng của mảng thép, tách khỏi các mảng khác, để so sánh công bằng với doanh nghiệp thép thuần.
- Kiểm tra doanh thu tài chính và thu nhập khác: có khoản chuyển nhượng, thoái vốn hay đánh giá lại nào không.
- Với doanh nghiệp thép thuần, bước này đơn giản hơn nhưng vẫn cần kiểm tra khoản thu từ đầu tư tài chính hoặc thanh lý tài sản.
Tiêu chí 4: Hàng tồn kho và vốn lưu động
Đây là nhóm quan trọng nhất của ngành thép. Cần theo dõi:
- Giá trị tồn kho, và số ngày tồn kho
- Có trích lập dự phòng giảm giá hay không
- Các khoản phải thu và số ngày thu tiền
- Khoản người mua trả tiền trước và phải trả nhà cung cấp
Tồn kho tác động theo cả hai chiều. Khi giá thép tăng nhanh, doanh nghiệp bán hàng giá mới nhưng giá vốn còn là giá hàng cũ nên biên lợi nhuận mở rộng. Theo Vietcap, lợi nhuận cốt lõi của Hòa Phát quý II/2026 tăng chủ yếu nhờ giá bán tăng nhanh hơn giá vốn hàng tồn kho. Khi giá đảo chiều, hiệu ứng này đổi dấu và tồn kho trở thành gánh nặng. Vì thế biên lợi nhuận trong giai đoạn giá tăng thường đẹp hơn thực lực.