Năm 2016, cứ 100 đồng các ngân hàng niêm yết cho vay ra nền kinh tế thì hơn 18 đồng đi qua VietinBank (CTG). Mười năm sau, con số đó chỉ còn khoảng 13 đồng.
Nếu chỉ nhìn thị phần, đây là câu chuyện của một ngân hàng đang tụt lại. Nhưng ở chiều lợi nhuận, mọi thứ ngược lại: Phần lợi nhuận CTG đóng góp trong nhóm ngân hàng niêm yết tăng từ 7,5% (2018) lên 13,1% trong 12 tháng gần nhất. CTG cho vay ít đi tương đối, nhưng kiếm được nhiều hơn hẳn trên mỗi đồng dư nợ.
Trạm Lọc vừa hoàn thành báo cáo lần đầu về CTG, gồm hai phần. Bài này kể lại những điểm chính.
1. Mười năm đổi thị phần lấy hiệu quả
Năm 2018 là đáy. Ngân hàng phải trích lập lớn để xử lý nợ xấu tồn đọng, ROE chỉ còn 8,3%. Từ đó, ROE leo dần lên 22,7% trong 12 tháng gần nhất, thuộc nhóm cao nhất hệ thống.
Điều đáng chú ý là cách CTG đi lên. ROE có thể tăng theo hai cách: Vay thêm để phình bảng cân đối (Tăng đòn bẩy), hoặc làm cho mỗi đồng tài sản sinh lời tốt hơn. CTG đi đường thứ hai. Tổng tài sản trên vốn chủ giảm từ 17,3 lần xuống 14,3 lần, trong khi lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA) tăng gấp ba, từ 0,48% lên 1,50%.
Hai thứ tạo ra mức ROA đó:
-
Chi phí vận hành thấp. Trên 100 đồng thu nhập, CTG chỉ tốn khoảng 28 đồng cho vận hành, thuộc nhóm thấp nhất ngành.
-
Nguồn thu tập trung vào lãi. Thu nhập lãi chiếm 77% tổng thu nhập. Phí dịch vụ chỉ khoảng 8%, còn tiền thu hồi các khoản nợ đã xử lý (Hơn 10.000 tỷ đồng mỗi năm) đóng góp tới 19% lợi nhuận trước thuế. Đây là nguồn lợi nhuận thật, nhưng phụ thuộc thanh khoản bất động sản nên không nên xem là thu nhập định kỳ.
-
Danh mục cho vay đổi khách. Từ cuối 2022 đến cuối 2025, dư nợ hộ kinh doanh và cá nhân tăng 71%, hiện chiếm 41% danh mục. Cho vay doanh nghiệp nhà nước chỉ còn 7%. Hình ảnh “ngân hàng của doanh nghiệp nhà nước” không còn đúng với CTG hôm nay.
2. Nút thắt nằm ở vốn, không phải ở khách hàng
Nhà nước phải nắm từ 65% cổ phần CTG, hiện ở mức 64,46%. Room ngoại chỉ còn khoảng 5,5%. Nghĩa là CTG gần như không thể phát hành cổ phiếu cho nhà đầu tư bên ngoài nếu Nhà nước không bỏ vốn tương ứng. Nguồn tăng vốn gần như duy nhất là lợi nhuận giữ lại.
Với một ngân hàng, đây là giới hạn thật sự. Mỗi đồng cho vay thêm cần thêm vốn để giữ tỷ lệ an toàn. Tỷ lệ vốn cấp 1 của CTG đang ở 7,7%, trong khi chuẩn Basel III khi đủ đệm là 8,5%.
Lịch sử cho thấy CTG hiểu rõ điều này. Lần gần nhất dư nợ tăng nhanh hơn vốn chủ một cách đáng kể là năm 2017, và hệ quả là ba năm sau đó ngân hàng phải hãm tăng trưởng để bù vốn. Từ 2021 đến nay, dư nợ chưa năm nào tăng nhanh hơn vốn chủ quá 2 điểm %.
Năm 2026 cũng vậy. Chín tháng đầu năm, dư nợ chỉ tăng 7,5% trong khi vốn chủ tăng 15,5%. Tỷ lệ cho vay trên huy động đã lên 83,9%, sát trần 85% theo quy định.
Phía nguồn vốn cũng chật hơn trước. Dư nợ đã vượt tiền gửi khách hàng khoảng 10%. Tiền gửi khách hàng giảm từ 79% xuống 73% nguồn vốn chịu lãi; Phần thiếu được bù bằng vay liên ngân hàng, giấy tờ có giá và tiền gửi Kho bạc, những nguồn có chi phí bám theo lãi suất thị trường. Tiền gửi không kỳ hạn (CASA) lên đỉnh 25,2% cuối 2025 rồi lùi về 23,1%. Muốn cho vay nhanh hơn, CTG phải trả giá cao hơn cho mỗi đồng huy động thêm.
Trong mô hình của Trạm Lọc, kịch bản cơ sở giả định tín dụng tăng 12,8% năm 2027 và 11,9% năm 2028, bằng hạn mức ước tính. Lợi nhuận giữ lại đủ để CTG tăng tới khoảng 14% mà vẫn đi đúng lộ trình nâng vốn cấp 1, nhưng khoảng dư chỉ 1–2 điểm %. Lợi nhuận thấp hơn dự phóng một chút là vốn sẽ chặn tăng trưởng trước cả hạn mức.
3. Cho vay chậm, sao lợi nhuận quý III vẫn tăng 28%?
Đây là câu hỏi nhiều nhà đầu tư đặt ra khi đọc BCTC quý III. Dư nợ chỉ tăng 7,6% so với cùng kỳ, nhưng thu nhập lãi thuần tăng 27%.
Câu trả lời nằm ở biên lãi. NIM quy năm của CTG chạm đáy khoảng 2,5% giữa năm 2025, rồi phục hồi liên tục lên 3,01% trong quý III/2026. Theo Trạm Lọc, một lý do là kỳ hạn cho vay: 61% dư nợ của CTG là khoản vay ngắn hạn dưới 1 năm (Thuyết minh 3.2 “Phân tích dư nợ theo thời gian cho vay gốc”, BCTC hợp nhất quý III/2026). Khoản vay ngắn được định giá lại nhanh, nên khi mặt bằng lãi suất đi lên, lợi suất cho vay tăng nhanh hơn chi phí vốn.
Nói cách khác, từ quý IV/2025, CTG đã chuyển từ tăng trưởng bằng quy mô sang tăng trưởng bằng biên lãi. Động lực này có trần, và đó là điểm cần theo dõi cho năm 2027.
Đặt cạnh hai ngân hàng quốc doanh cùng nhóm, chất lượng tăng trưởng của CTG quý này khá rõ:
BID tăng lợi nhuận mạnh nhất nhưng chủ yếu nhờ dự phòng giảm. VCB có hoạt động lõi tăng tốt nhất nhưng lợi nhuận đi ngang vì dự phòng tăng vọt. CTG là trường hợp lợi nhuận tăng từ hoạt động lõi, trong khi vẫn trích lập nhiều hơn năm trước.
4. Thói quen trích lập quý IV, và tín hiệu giống năm 2021
Khi lật lại số liệu theo quý từ 2019, Trạm Lọc thấy một khuôn mẫu khá rõ:
-
Năm bình thường, CTG trích lập rất ít trong quý IV, chỉ bằng 0,06–0,6 lần bình quân ba quý đầu năm. Đó là lý do lợi nhuận quý IV thường cao nhất năm.
-
Năm nợ xấu đi lên như 2021 và 2022, quý IV vẫn được trích gần bằng các quý khác. Chi phí dự phòng cả năm 2022 lên khoảng 24.200 tỷ đồng, gấp đôi năm 2020.
Chín tháng 2026 có những tín hiệu giống giai đoạn đầu 2021. Nợ nhóm 2 (Quá hạn dưới 90 ngày) lên 1,08%. Nợ nhóm 3 (Nợ xấu đầu tiên) tăng từ 1.491 tỷ lên 7.523 tỷ đồng, gấp 5 lần chỉ trong 9 tháng. Bộ đệm vẫn dày: Dự phòng bằng 160% nợ xấu, và kho nợ đã xử lý ngoài bảng 204.000 tỷ đồng vẫn mang về khoảng 10.000 tỷ đồng tiền thu hồi mỗi năm.
Nếu CTG giữ thói quen của năm có rủi ro, quý IV/2026 sẽ trích lập khoảng 6.500–7.000 tỷ đồng, thay vì vài trăm tỷ như quý IV/2025. Và theo trình tự của chu kỳ trước, năm thứ hai, tức 2027, mới là năm trích lập nặng nhất.
5. Năm 2027: Biên lãi đấu với dự phòng
Đặt hai lực này cạnh nhau, năm 2027 trở thành bài kiểm tra thật sự của CTG.
Trong kịch bản cơ sở của Trạm Lọc, chi phí dự phòng 2027 tăng thêm khoảng 15.000 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận trước dự phòng chỉ tăng khoảng 10%. Kết quả là lợi nhuận 2027 giảm khoảng 14%, ROE về quanh 15%, trước khi phục hồi từ 2028.
Muốn lợi nhuận 2027 không giảm, NIM bình quân cả năm cần đạt khoảng 3,2–3,3%, cao hơn mọi năm trong mười năm qua. Đây là ngưỡng Trạm Lọc theo dõi qua từng quý.
Khi chạy độ nhạy, chi phí tín dụng là biến số nặng ký nhất: Mỗi 0,2 điểm % chi phí tín dụng dịch đi trong giai đoạn 2027–2030 làm giá trị cổ phiếu thay đổi khoảng 16–17%, gấp đôi tác động của 0,1 điểm % NIM. Vì vậy, với CTG lúc này, theo dõi nợ nhóm 2–3 quan trọng hơn theo dõi lãi suất. Một điểm thú vị khác: Tăng trưởng tín dụng nhanh hơn gần như không làm tăng giá trị, vì vượt một ngưỡng là vốn chặn lại, còn dưới ngưỡng thì phần dư nợ thêm chỉ sinh lời xấp xỉ chi phí vốn. Với CTG, chất lượng tăng trưởng quan trọng hơn tốc độ.
Đây không phải câu chuyện suy giảm: Ngay cả trong năm khó nhất, ROE vẫn khoảng 15% và lợi nhuận giữ lại vẫn đủ nuôi tín dụng tăng hai chữ số. Nhưng đây cũng không còn là giai đoạn ROE 22%.
Hai kịch bản còn lại cho thấy biên độ của câu chuyện này rộng đến đâu:
-
Thận trọng: Nợ nhóm 3–4 chuyển mạnh sang nợ xấu như năm 2022, chi phí tín dụng 2027 lên 2,1%, NIM lùi về 2,8%. Lợi nhuận 2027 giảm gần một nửa, ROE còn khoảng 10%, và vốn chặn tín dụng 2028 ở 8,5%, lặp lại khuôn mẫu 2018–2020.
-
Lạc quan: Chu kỳ nợ xấu nhẹ, chi phí tín dụng chỉ 1,2–1,4%, NIM tiếp tục lên khoảng 3,2%. Lợi nhuận 2027 vẫn tăng khoảng 20%, ROE giữ quanh 20%.
Khoảng cách giữa hai đầu phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một câu hỏi: Nợ cần chú ý hôm nay sẽ chuyển thành nợ xấu nhiều hay ít.
6. Theo dõi gì tiếp theo
Năm chỉ báo dưới đây cho biết CTG đang đi về kịch bản nào. Hiện tại, nợ nhóm 3 là chỉ báo đáng theo dõi nhất vì đang tiến gần ngưỡng thận trọng.
Và ba mốc thời gian sẽ xác nhận điều đó:
-
Cuối tháng 1/2027, BCTC quý IV/2026: CTG trích lập bao nhiêu trong quý IV, và nợ nhóm 3 có chuyển sang nhóm xấu hơn không.
-
Tháng 4/2027, đại hội cổ đông: Phương án chia cổ tức bằng cổ phiếu khoảng 57% từ lợi nhuận các năm trước, khoản vốn quyết định dư địa tăng trưởng.
-
Cuối tháng 4/2027, BCTC quý I/2027: Nợ nhóm 2–3 đã qua đỉnh chưa. Đây là quý xác nhận kịch bản cho cả năm 2027.
Ngoài ba mốc trên, có vài sự kiện có thể làm kỳ vọng thay đổi mạnh bất kỳ lúc nào. Ở chiều tích cực: Nhà nước bổ sung vốn hoặc nâng sở hữu lên 65% qua phát hành mới, CTG được chấp thuận áp dụng Thông tư 14 với lộ trình đệm vốn dài, hoặc thị trường bất động sản phục hồi giúp tiền thu hồi nợ tăng mạnh. Ở chiều tiêu cực: Phương án cổ tức cổ phiếu bị hoãn, yêu cầu giảm lãi suất cho vay trên diện rộng, hoặc CTG phải phát hành tăng vốn ở giá thấp hơn giá trị sổ sách.
Phần trên mới là khoảng một nửa câu chuyện. Hai bài đầy đủ trên web của Trạm Lọc có thêm:
- Phần 1 (Nền tảng doanh nghiệp, 19 biểu đồ): Cơ cấu thu nhập, nguồn vốn và tiền gửi Kho bạc, chất lượng tài sản qua từng nhóm nợ, an toàn vốn.
- Phần 2 (Dự phóng và định giá, cho nhà đầu tư chuyên nghiệp): Diễn biến 11 quý so với VCB, BID; Dự phóng lợi nhuận đến 2030 theo ràng buộc vốn và dự phòng; Ba kịch bản định giá, vùng giá trị hợp lý, bảng độ nhạy và quan điểm của Trạm Lọc.
Bài viết nhằm mục đích nghiên cứu và chia sẻ góc nhìn phân tích, không phải khuyến nghị mua hoặc bán.