Điện hạt nhân: vấn đề không nằm ở “có làm được hay không”
Mọi thứ trên đời đều “làm được” nếu đủ quyết tâm, kể cả những thứ không nên làm, chưa cần làm, hoặc làm vào thời điểm rất tệ.
Ở Việt Nam, mỗi lần câu chuyện điện hạt nhân được nhắc lại, nó gần như luôn bắt đầu bằng một câu quen thuộc:
“Điện hạt nhân rất khó, nhưng nếu quyết tâm thì Việt Nam vẫn làm được.”
Nghe có vẻ tích cực. Nhưng về mặt tư duy chính sách và đầu tư, đây là một câu hỏi sai .
Vì gần như mọi thứ trên đời đều “làm được” nếu đủ quyết tâm , kể cả những thứ không nên làm, chưa cần làm, hoặc làm vào thời điểm rất tệ.
Điện hạt nhân không phải bài toán của ý chí. Nó là bài toán của cấu trúc !
1. Sai lầm đầu tiên: biến điện hạt nhân thành câu hỏi kỹ thuật
Cách đặt câu hỏi phổ biến hiện nay là:
-
Việt Nam có đủ trình độ công nghệ không?
-
Có học hỏi được từ Nhật, Hàn, Pháp không?
-
Có đào tạo kỹ sư được không?
Đây đều là câu hỏi kỹ thuật , và đáng tiếc là… không quan trọng nhất . Vì về mặt lý thuyết:
-
Việt Nam có thể đào tạo kỹ sư.
-
Có thể nhập công nghệ.
-
Có thể thuê tư vấn quốc tế.
-
Có thể xây nhà máy.
Nhưng điện hạt nhân không chết vì thiếu kỹ thuật . Nó chết vì một chuỗi điều kiện nền tảng không đồng bộ , nơi chỉ cần một mắt xích yếu là toàn bộ hệ thống sụp đổ.
Câu hỏi đúng không phải : “Việt Nam có xây được nhà máy điện hạt nhân không?” mà là: “Việt Nam hiện có nên gánh một hệ thống điện hạt nhân hay không?”.
Hai câu này khác nhau hoàn toàn!
2. Điện hạt nhân không phải một dự án, mà là một cam kết 60–80 năm
Một trong những ngộ nhận lớn nhất là xem điện hạt nhân như: một công trình, một dự án năng lượng hay một nhà máy điện lớn. Không! Điện hạt nhân là một cam kết thể chế kéo dài nhiều thập kỷ .
Khi bạn quyết định xây điện hạt nhân, bạn không chỉ xây một lò phản ứng mà là một hệ sinh thái quản trị rủi ro kéo dài 40–60 năm .
Bao gồm hệ thống pháp lý ổn định, cơ quan giám sát an toàn độc lập và đủ quyền lực, cùng với năng lực vận hành liên tục không gián đoạn qua nhiều đời chính quyền, và cuối cùng là năng lực xử lý khủng hoảng (xác suất thấp nhưng hậu quả cực lớn).
Câu hỏi vì thế phải chuyển từ “Xây được không?” sang một câu hỏi dài dòng hơn “Hệ thống chính trị – hành chính – tài chính của Việt Nam có đủ bền để không làm sai trong 70 năm liên tục hay không?”. Đây là một câu hỏi rất khó chịu. Nhưng không tránh được.
3. So sánh sai lầm: “Nhật làm được, sao Việt Nam không?”
Lập luận kiểu: “Nhật, Hàn, Trung Quốc làm được, Việt Nam cũng làm được” là một kiểu so sánh cực kỳ nguy hiểm .
Không phải vì người Việt kém thông minh. Mà vì điện hạt nhân không đo bằng IQ , mà đo bằng: kỷ luật vận hành, tính nhất quán thể chế và khả năng không thỏa hiệp với rủi ro trong thời gian rất dài.
Nhật Bản không mạnh vì họ không mắc sai lầm. Họ mạnh vì họ biết sửa sai lần, sau Fukushima , họ dừng nhà máy, chấp nhận thiếu điện, chấp nhận cả chi phí cao và cải tổ toàn bộ hệ thống an toàn.
Còn nếu một sự cố hạt nhân nhỏ xảy ra ở Việt Nam, phản xạ chính sách của chúng ta sẽ là gì? Minh bạch đến đâu? Trách nhiệm được phân bổ thế nào? Ai từ chức?
4. Điện hạt nhân và vấn đề “thời điểm”
Ngay cả khi Việt Nam có thể làm được về kỹ thuật, có thể xây được nhà máy, có thể vận hành an toàn thì vẫn còn một câu hỏi còn quan trọng hơn : Tại sao phải làm ngay lúc này?
Điện hạt nhân không phải công nghệ linh hoạt
-
Thời gian chuẩn bị: 10–15 năm
-
Thời gian xây dựng: 7–10 năm
-
Thời gian hoàn vốn: 30–40 năm
Trong khi công nghệ lưu trữ năng lượng đang giảm giá rất nhanh, điện gió ngoài khơi đang mở ra quy mô lớn, LNG là giải pháp trung gian linh hoạt hơn rất nhiều.
Vậy liệu điện hạt nhân có phải là lời giải tối ưu cho bài toán năng lượng của Việt Nam trong 20–30 năm tới, hay chỉ là một lời giải… quá sớm?
Tạm kết
Điện hạt nhân không cần niềm tin, không cần khẩu hiệu, hay tinh thần “dám nghĩ lớn”. Nó cần một hệ thống đủ bền để không sai, đủ già để hiểu rủi ro và đủ kiên nhẫn để chờ thời điểm đúng.
Vì vậy, câu hỏi đúng nhất ở thời điểm này không phải “Việt Nam có làm được điện hạt nhân không?” mà là:
“Nếu coi điện hạt nhân là một khoản đầu tư quốc gia cực lớn, cực dài hạn và cực rủi ro, thì đây có phải là thương vụ mà Việt Nam nên xuống tiền ngay bây giờ hay không?”
Câu trả lời cho câu hỏi đó sẽ không nằm ở cảm xúc , mà nằm ở con số, năng lực vận hành và chi phí cơ hội.
