HHT đã gặp nhà văn này ở Nga khi anh sang Nga học. Một nhà văn đa tài hóm hỉnh ạ!
NHÀ VĂN NGUYỄN KHẮC PHỤC: LỰC ĐIỀN TRÊN CÁNH ĐỒNG CHỮ
(Hồng Thanh Quang, 2004-2005)
“Có đến mà yêu thì hãy đến, Xem đầu mây gợn mắt mây qua…” – tôi cứ vẩn vơ nhớ tới lời Xuân Diệu thuở “Thơ thơ”, mỗi khi nhìn thấy Nguyễn Khắc Phục. Dễ đến cả chục năm nay trông anh vẫn nguyên mái tóc bồng bềnh và vóc người thanh mảnh, với nụ cười hiền nhưng luôn phảng phất chua chát, với phong cách ứng xử vừa như dễ tính xuê xoa, vừa tràn đầy kiêu hãnh… Anh là một nhà văn có thể khiến người đời suy diễn theo nhiều cách, bình phẩm theo nhiều cách, mà hình như anh cũng chẳng mấy quan tâm đến những thị phi, thậm chí có lúc anh còn cố tình làm cho khói bùng lên từ nơi không có lửa… Nhưng tất cả những ai gần với anh rồi thì không thể nào không quý trọng anh, thậm chí xót xa anh, dù không phải lúc nào anh cũng làm được những gì thân thuộc bằng hữu trông chờ…
KHÔNG CÓ VIỆC GÌ KHÓ
Trước khi “đày” mình vào nghiệp cầm bút, Nguyễn Khắc Phục từng là thủy thủ… Rồi vào chiến trường khu V, thành cán bộ tuyên huấn, từng làm bộ đội ta mê tít bởi khả năng ngẫu hứng diễn giải mọi sự trên đời một cách đầy điển tích và hình ảnh… Nhà văn Trung Trung Đỉnh tới giờ vẫn khoái trá kể lại một lần “tháp tùng” Nguyễn Khắc Phục đi xuống đơn vị ở B3 (Tây Nguyên) cách đây ba mươi năm có lẻ và nghe anh “đấu hót” cùng với lính. Cái duyên dáng trong ăn nói của Nguyễn Khắc Phục có lẽ cũng tới mức thượng thừa để ai đó gặp anh một lần là về sau vẫn nhớ mãi. Đôi khi nghe anh nói, ta dễ có ý nghĩ, nhà văn mà nói hay như thế thì lúc ngồi vào bàn sẽ viết thế nào!
Bắt đầu từ một vài truyện ngắn, về sau dường như không có thể loại văn học nào mà Nguyễn Khắc Phục không từng cầy xới. Dễ đến ngót 40 năm nay, anh đã không có ngày nghỉ trên cánh đồng chữ. Anh là một lực điền, không viết tác phẩm này thì lại cầm bút viết tác phẩm nọ, không miệt mài trong thể loại văn xuôi thì cũng chuyển sang kịch bản sân khấu hay kịch bản điện ảnh. Anh làm không ít thơ, công bố cũng tới dăm tập, thậm chí cả tiểu thuyết thơ “Bài ca nữ thần” do NXB Quân đội nhân dân ấn hành năm 2000, nhưng có lẽ bây giờ bạn trong nghề chỉ còn nhớ được cái tên trường ca “Ăn cốm giữa sân” của anh thôi, câu hay trích từ đó được truyền tụng cũng ít… Nguyễn Khắc Phục là tác giả của hàng loạt tiểu thuyết, trong đó có “Học phí trả bằng máu”, “Thành phố đứng đầu gió”, “Ngôi đền”, “Cuối xuân”, “Đỉnh lũ”, “Thuyền nhân”, “Châu thổ”, “Dưới bóng ngô đồng”, “Những ổ gà trên thiên đường”, “Xứ Đoài mây trắng”, “Kẻ mơ”, “Những vị khách đêm”… Bộ tiểu thuyết “Thăng Long ký” anh định viết tới 20 tập nhưng bây giờ hình như mới chỉ hoàn thành được dăm ba tập. Anh còn có cả một tiểu thuyết mà nhan đề dậy hương vị thời đại @: “Cáo phó. Com”… Nguyễn Khắc Phục từng có 10 kịch bản phim truyền nhựa. Anh thông thạo công việc này tới mức dễ hai chục năm có lẽ đứng tên trong biên chế Hãng phim truyện Việt Nam. Kịch bản đầu tiên của anh được dựng thành phim truyện nhựa là “Những ngôi sao biển” do chính Đặng Nhật Minh đạo diễn năm 1971. Nhiều phim dựng theo kịch bản của anh được biết đến rộng rãi, tỉ dụ như “Tự thú trước bình minh” (1977, đạo diễn Phạm Kỳ Nam), “Mưa rơi trên thành phố” (1978, đạo diễn Trần Phương), “Sơn ca trong thành phố” (1981, đạo diễn Khánh Dư), “Nhiệm vụ hoa hồng” (1987, đạo diễn HồngSến), “Lạc cầm thứ 13” (1996, đạo diễn Nguyễn Hữu Luyện), “Bọn trẻ” (1993, đạo diễn Khánh Dư, Huy chương vàng dành cho kịch bản văn học tại liên hoan phim quốc tế Bình Nhưỡng, CHĐCN Triều Tiên)… Anh cũng là tác giả của hàng chục bộ phim truyền hình, cả phim truyện lẫn phim tài liệu, trong đó có không ít những bộ phim nhiều tập tới mức xem tới giữa thì khán giả quên mất nội dung ban đầu và cứ thế… Đặc biệt, Nguyễn Khắc Phục nổi tiếng “mắn” trong thể loại kịch bản sân khấu. Tuyển chọn kịch của anh trong giai đoạn 1967-2005 cũng lên tới hơn 1600 trang khổ 16x24 với 16 vở tâm lý và thể nghiệm và 10 vở lịch sử và chính kịch. Theo thống kê có lẽ còn chưa đầy đủ của chính anh, đã từng có tới hơn 60 vở kịch sinh ra dưới ngòi bút và bàn tay bấm phím computer của Nguyễn Khắc Phục… Đóng góp như thế, giá anh được trao giải thưởng Nhà nước đợt này thì cũng chẳng thể ai tị nạnh. Chưa bàn tới những gì khác, chỉ riêng sức lao động vật lý thôi cũng đáng kể nhiều bạn đồng nghề phải ngả mũ, dẫu trong làng văn “quý hồ tinh bất quý hồ đa”… ít nhất thì đối với Nguyễn Khắc Phục, các kịch bản sân khấu đã giúp cho anh “ngộ” ra được ý nghĩa của lao động nghệ thuật, như chính anh có lần đã viết: “Kịch không có chỗ cho sự thỏa hiệp, nửa vời. Và như vậy, khi đối diện với mỗi vở kịch của mình, tôi luôn có cảm giác tham dự cuộc hỏa thiêu chính mình, cuộc hỏa thiêu mọi ảo tưởng và những điều phù phiếm”…
GIẤC MỘNG DOÃN THƯỜNG
Trong một lần trò chuyện, nhà văn Đỗ Chu nhận xét, Nguyễn Khắc Phục lúc nào và ở đâu cũng có vẻ như kềnh càng, quá khổ… Hình như anh luôn khiến những ai bất tài và bất lương cảm thấy ghen tị, thậm chí khó chịu với anh, với những việc anh làm, lắm khi trong tâm trạng dâng hiến đầy tính nghệ sĩ, chứ không phải vì danh hay lợi…
Nếu nhìn thoáng qua, dễ tưởng Nguyễn Khắc Phục được nhiều quá ở cõi đời này. Sách in chồng lên nhau dễ cao tới hàng mét. “Vua biết mặt, chúa biết tên”. Đã từ nhiều năm nay, hội diễn sân khấu nào cũng có huy chương rất oách cho kịch bản của anh, thậm chí cả những vở mà người ngoài cuộc dễ hiểu là anh viết theo phong trào… Nguyễn Khắc Phục lại có cách đối nhân xử thế thường là rất oách, đàng hoàng theo kiểu đàn anh ngay cả trong chuyện tiền bạc, chứ không lúi xùi như ai đó. Hình như mỹ nhân hay tài nữ nào gặp Nguyễn Khắc Phục cũng đều cảm thấy rung động, dù anh hoàn toàn không phải là người quá đam mê nhan sắc… Nguyễn Khắc Phục quá thông minh và từng trải để chờ đợi nhiều ở cõi đời này. Anh không bao giờ buồn bận tâm tới những ai mà anh cho là không hiểu nổi mình. Tôi nhớ ngày tôi mới bước chân vào làm báo, tuổi trẻ, tính hung hăng, rất thích châm chọc những uy tín hay tên tuổi… Lúc ấy Nguyễn Khắc Phục đang có một kịch bản cực kỳ ăn khách ở Nhà hát Tuổi trẻ mà nhan đề lấy tên từ ý thơ Bùi Giáng: “Em về cởi áo mù sa, Trút quần tục lụy cho tà huy bay…” Tình cờ, tôi gặp một nữ Việt kiều, đạo diễn điện ảnh từ Hollywood về nước. Hôm đó, chị vừa xem vở kịch của Nguyễn Khắc Phục xong. Tôi buột miệng hỏi về cảm giác của chị. Chị chê gì gì đó. Tôi mặc dù cũng chưa xem vở kịch đó nhưng vẫn viết nguyên những lời chị Việt kiều kia nói và đưa lên báo (có lẽ lòng dạ không lấy gì làm hay ho của tôi lúc đó đã cảm thấy khoái trí khi “mượn” được cái miệng rất xinh xắn của một “khách về từ Hollywood” mà nói móc được một tác giả đàn anh). Về sau, xem kịch, hiểu ra cái dớ dẩn của mình, tôi rất lo là Nguyễn Khắc Phục giận tôi. Thế nhưng, gặp tôi tình cờ trong một tiệc vui bạn bè, biết rõ mười mươi là tôi là thủ phạm của vụ đánh nhầm trên, Nguyễn Khắc Phục vẫn không “lấy đó làm điều”. Khi tôi tỏ ra ngượng ngùng và định mở miệng xin lỗi anh, anh gạt đi và cứ cười xòa mãi…
Với đời thì thế, nhưng với mình, Nguyễn Khắc Phục là người nghiêm khắc. Anh cũng là nhà văn “rách giời rơi xuống”, luôn khẳng định rằng anh chả chịu ơn gì nền văn học đương đại nhưng rất biết ơn báo chí đã cung cấp vô số thông tin cho các tác phẩm của anh. Nghĩ thế nên chẳng có gì lạ nếu Nguyễn Khắc Phục lắm khi cố tình tỏ ra không nhìn thấy ai ngoài mình rõ cả…
Nguyễn Khắc Phục cũng thừa thông minh và từng trải để chấp nhận mọi sự cay đắng theo góc độ phần nào tếu táo… Tôi nhớ tới câu anh đã ghi ở cuối lá đơn mà người vợ cũ của anh gửi lên Toà án nhân dân thành phố Nha Trang ngày 20-9-2004 để “kính mong quý tòa cho phép chúng tôi được ly hôn… Mọi sự phân chia về tài sản, con cái sẽ được định đoạt tại tòa”. Câu đó là: “Tôi tuyệt đối chấp hành ý muốn của vợ tôi!” Ký tên: Nguyễn Khắc Phục… Khi kể lại chuyện này với tôi và nhà thơ Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khắc Phục có vẻ cười cười, nhưng tôi biết là anh đang đau lắm. Hôm đó, anh vừa viết đơn xin về hưu ở hãng phim Hội Nhà văn. Ở tuổi ngoại lục thập, bệnh tật đầy mình, cắt đủ mọi thứ rồi, từ dạ dầy, mật tới ruột non, như cách nói của NSND Trọng Khôi, ai thích gì cuộc chia tay không hẹn trước ấy… Phạm Tiến Duật, người cũng chả may mắn hơn về đời tư, an ủi: “Phục ạ, ai đó nói rồi, người sáng tạo không thích hợp với cuộc sống gia đình đâu…”
Mỗi lần gặp hay trò chuyện với Nguyễn Khắc Phục, tôi luôn cảm thấy trong anh có một nỗi niềm trống vắng nào đó đau đáu khôn nguôi. Nguyễn Khắc Phục luôn ý thức được rằng, sống là phải dám mơ theo giấc mộng Doãn Thường, nhân vật trong vở kịch “Kẻ sĩ Thăng Long” của anh. Doãn Thường chỉ muốn suốt đời “đối đầu với sự dối trá và đê tiện” và vâng theo lời cha “thà chết chứ không được uốn bút, viết sai sự thật”. Bởi lẽ, nhiệm vụ của kẻ sĩ là phải làm sao để câu chữ trung thực của mình giúp được cõi đời này trở nên tử tế, sáng tỏ và nhân hậu… Càng ý thức được điều đó, anh càng dễ có tâm trạng dường như mình chưa làm đủ theo thiên lương đích thực ở trong mình, dẫu đã hàng bao nghìn trang viết. Đời vẫn thế như nghìn năm trước. Đời đang thế như nghìn năm sau? Làm sao cho khỏi buồn đây!
Kết thúc bài viết nhỏ này về nhà văn Nguyễn Khắc Phục, tôi muốn chép ra trích đoạn bài thơ mà nhà thơ Phạm Tiến Duật đã viết tặng cho anh: “Hỏa thiêu cho một người đang sống”. Cùng thế hệ nhưng rất khác nhau, hình như bây giờ Phạm Tiến Duật và Nguyễn Khắc Phục vẫn là những kẻ “bên giời lận đận” thương nhau và hiểu nhau nhất:
“Đã cháy rồi cả những thành công đích thực,
Những ân nghĩa của dân và của lính
Thành công nào cũng chỉ là quá khứ mà thôi.
Anh ta tự thiêu cái bóng và gia tài của mình
Tất cả đều cháy tàn cháy rụi.
Tự đám tang trở về tôi quay trở lại
Thấy một trái tim không cháy
Những trang giấy không cháy
Và những giọt nước mắt đàn bà hóa ngọc giữa tàn tro…”
CHÚ THÍCH ẢNH: Nhà văn Nguyễn Khắc Phục (1947-2016) trong cuộc triển lãm tranh của mình tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam…