Nhân lúc thấy giá xăng giảm, tự nhiên lại muốn tản mạn một chút về câu chuyện kinh tế Việt Nam trong những năm tới.
Chắc nhiều anh em cũng có chung một thắc mắc: Tại sao Nhà nước đặt mục tiêu GDP tăng trưởng trên 10%, liên tục nói về đầu tư công, bơm vốn, mở rộng tín dụng, phát triển kinh tế… nhưng thực tế kinh doanh lại ngày càng khó khăn?
Doanh nghiệp thì thiếu đơn hàng, chi phí vận hành tăng, biên lợi nhuận mỏng. Hộ kinh doanh nhỏ thì đau đầu với thuế má, hóa đơn, thủ tục. Người làm công ăn lương cũng chưa chắc cảm nhận được thu nhập tăng tương ứng với những con số tăng trưởng được công bố.
Nghe thì có vẻ mâu thuẫn. GDP tăng mà túi tiền của nhiều người lại không tăng, thậm chí còn eo hẹp hơn.
Nhưng nếu nhìn câu chuyện dưới góc độ chu kỳ phát triển kinh tế, mình nghĩ điều này không hẳn khó hiểu.
Và quan trọng hơn, có lẽ Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn mà không thể tiếp tục phát triển với tốc độ cũ nếu muốn đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao trước khi dân số già đi.
1. Tại sao Việt Nam lại phải gấp gáp tăng trưởng trên 10%?
Có một câu nói trong kinh tế học phát triển mà mình thấy rất phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam hiện tại:
Phải làm giàu trước khi già đi, chứ đừng để già rồi mà vẫn chưa giàu.
Theo dự báo dân số giai đoạn 2024–2074 của Cục Thống kê, Việt Nam có thể kết thúc thời kỳ cơ cấu dân số vàng vào khoảng năm 2036.
Nói đơn giản, chúng ta chỉ còn khoảng 10 năm trước khi lợi thế về cơ cấu dân số thay đổi đáng kể.
Hiện tại Việt Nam vẫn đang có một lực lượng lao động tương đối lớn. Đây là nguồn lực quan trọng để sản xuất, tiêu dùng, tiết kiệm, đầu tư và tạo ra của cải cho xã hội.
Nhưng khi dân số già đi, câu chuyện sẽ khác.
Lực lượng lao động tăng chậm lại, số người phụ thuộc vào hệ thống an sinh xã hội tăng lên. Chi phí y tế, lương hưu và chăm sóc người cao tuổi cũng ngày càng lớn.
Lúc đó, muốn duy trì tăng trưởng, nền kinh tế không thể chỉ dựa vào việc có nhiều người lao động nữa, mà phải dựa vào năng suất, công nghệ và lượng vốn tích lũy được từ trước.
Đây chính là lý do mình cho rằng Việt Nam đang chịu áp lực rất lớn về thời gian.
Trong kinh tế học có một khái niệm gọi là Demographic Dividend – Lợi tức dân số , tức lợi thế kinh tế có thể đạt được khi tỷ trọng dân số trong độ tuổi lao động cao.
Cơ hội này không tồn tại mãi mãi.
Và nếu không tận dụng tốt, một quốc gia có thể rơi vào tình trạng mắc kẹt ở mức thu nhập trung bình trong khi dân số đã già.
Thử hình dung một gia đình có hai vợ chồng đang ở độ tuổi 30–40. Đây thường là giai đoạn có sức khỏe, khả năng lao động và cơ hội tạo thu nhập tốt.
Nếu giai đoạn này không cố gắng tích lũy tài sản, đầu tư vào công việc, nhà cửa và tương lai, thì đến tuổi 60–70, khi sức lao động giảm đi, cuộc sống sẽ khó khăn hơn rất nhiều.
Một quốc gia cũng có phần tương tự.
Chỉ khác là quy mô lớn hơn, cấu trúc phức tạp hơn và hậu quả của việc bỏ lỡ cơ hội có thể kéo dài qua nhiều thế hệ.
Đó là lý do Việt Nam không chỉ muốn tăng trưởng nhanh, mà còn muốn tăng trưởng đủ lâu để tạo ra sự thay đổi đáng kể về quy mô nền kinh tế.
2. Tại sao lại là 10%, và tại sao phải duy trì nhiều năm liên tục?
Có một nguyên lý rất đơn giản gọi là Compound Growth – Tăng trưởng kép .
Giả sử GDP thực của Việt Nam năm 2026 được quy ước bằng 100.
Nếu tăng trưởng đều 6% mỗi năm, sau 10 năm quy mô GDP thực sẽ tăng khoảng 1,79 lần.
Nếu tăng trưởng 8%, con số sẽ là 2,16 lần.
Nhưng nếu tăng trưởng 10% liên tục trong 10 năm, GDP thực sẽ tăng khoảng 2,59 lần .
Chênh lệch giữa 6% và 10% nghe qua chỉ là 4 điểm phần trăm, nhưng sau một thập kỷ, sự khác biệt về quy mô nền kinh tế là rất lớn.
Đó chính là sức mạnh của tăng trưởng kép.
Quốc hội đã xác lập mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trở lên trong giai đoạn 2026–2030, hướng tới GDP bình quân đầu người khoảng 8.500 USD vào năm 2030 và mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045.
Còn việc duy trì tăng trưởng hai chữ số trong cả thập kỷ tiếp theo là một tham vọng phát triển dài hạn, chứ không phải kết quả đã được bảo đảm.
Mình nghĩ điểm đáng chú ý ở đây không chỉ là con số 10%.
Mà là Việt Nam đang muốn rút ngắn thời gian tích lũy vốn, phát triển hạ tầng, công nghiệp hóa và nâng cao năng suất trước khi lợi thế dân số suy giảm.
Nói cách khác, chúng ta đang cố gắng làm trong 10–15 năm những việc mà nếu phát triển chậm hơn có thể mất vài thập kỷ.
Và khi đã đặt ra mục tiêu như vậy, áp lực lên toàn bộ nền kinh tế là điều khó tránh khỏi.
3. Vậy tại sao GDP tăng mà nhiều người vẫn cảm thấy nghèo đi, kinh doanh khó khăn hơn?
Đây mới là câu chuyện mà mình nghĩ nhiều người đang thực sự quan tâm.
Trước tiên phải hiểu rằng GDP tăng không có nghĩa mọi doanh nghiệp đều tăng doanh thu, mọi người đều tăng thu nhập và mọi ngành nghề đều phát triển như nhau.
GDP đo lường giá trị gia tăng được tạo ra trong nền kinh tế, chứ không trực tiếp đo mức độ dễ dàng trong kinh doanh hay số tiền còn lại trong túi mỗi người.
Ví dụ, một dự án hạ tầng lớn được triển khai có thể tạo ra giá trị gia tăng cho ngành xây dựng, vật liệu, vận tải và các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng.
Nhưng một cửa hàng bán lẻ cách đó vài cây số chưa chắc đã bán được nhiều hàng hơn.
Một doanh nghiệp FDI mở rộng sản xuất có thể giúp GDP tăng, nhưng một doanh nghiệp nhỏ đang thiếu khách hàng vẫn có thể phải thu hẹp hoạt động.
Chưa kể, lợi ích kinh tế không phân bổ đồng đều.
Có ngành hưởng lợi trước, có ngành hưởng lợi sau. Có doanh nghiệp đủ vốn để chờ đợi, nhưng cũng có doanh nghiệp không thể chịu nổi vài quý kinh doanh khó khăn.
Đó là lý do những con số tăng trưởng ở tầm vĩ mô đôi khi khác rất xa với cảm nhận của người dân ở cấp độ vi mô.
GDP là câu chuyện của cả nền kinh tế. Còn cuộc sống của mỗi người lại phụ thuộc vào thu nhập thực tế, chi phí sinh hoạt, khả năng trả nợ và dòng tiền hằng tháng.
Hai câu chuyện này có liên quan, nhưng không phải lúc nào cũng chuyển động cùng một nhịp.
4. Việt Nam đang giống một doanh nghiệp trong giai đoạn tái cấu trúc và mở rộng quy mô
Mình lấy một ví dụ hơi khập khiễng một chút cho dễ hình dung.
Anh em nào từng khởi nghiệp hoặc điều hành doanh nghiệp chắc sẽ hiểu.
Khi mới thành lập công ty, chúng ta phải bỏ ra rất nhiều tiền.
Thuê mặt bằng, sửa chữa văn phòng, mua sắm thiết bị, xây dựng hệ thống, tuyển dụng nhân sự, đào tạo, thiết lập quy trình quản trị…
Trong giai đoạn đầu, tiền chi ra rất nhiều nhưng doanh thu chưa chắc đã có ngay.
Thậm chí công ty có thể phải chấp nhận dòng tiền âm trong một khoảng thời gian để xây dựng nền tảng cho hoạt động sau này.
Nếu nhìn vào dòng tiền ngắn hạn, giai đoạn này thực sự rất áp lực.
Nhưng nếu đầu tư đúng, xây dựng được hệ thống vận hành hiệu quả, có sản phẩm tốt và thị trường đủ lớn, thì sau một thời gian, doanh nghiệp bắt đầu tạo ra doanh thu, lợi nhuận và dòng tiền ổn định.
Mình thấy Việt Nam hiện tại có một phần tương đồng với giai đoạn này.
Chúng ta đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng giao thông, cao tốc, sân bay, cảng biển, năng lượng, logistics, hạ tầng số…
Đồng thời là cải cách thủ tục hành chính, sắp xếp bộ máy, thay đổi phương thức quản lý thuế, thúc đẩy chuyển đổi số và xây dựng lại nhiều quy định vận hành nền kinh tế.
Tất cả đều hướng đến mục tiêu nâng cao hiệu quả trong dài hạn.
Nhưng trong ngắn hạn, sự thay đổi quá nhanh có thể tạo ra áp lực rất lớn.
Một hộ kinh doanh vốn quen vận hành theo cách cũ, giờ phải thích nghi với hóa đơn điện tử, kê khai thuế, phần mềm quản lý và các yêu cầu tuân thủ mới.
Một doanh nghiệp nhỏ vừa phải duy trì doanh thu, trả lương nhân viên, vừa phải cập nhật quy định và phát sinh thêm chi phí vận hành.
Trong khi đó, sức mua chưa chắc đã phục hồi tương ứng.
Cho nên nếu anh em cảm thấy kinh doanh khó hơn, mình nghĩ cảm nhận đó hoàn toàn có cơ sở.
Không thể chỉ nhìn vào GDP tăng rồi kết luận rằng tất cả mọi người đều phải đang làm ăn tốt.
Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận một điều: không phải cứ cải cách là chắc chắn hiệu quả, cũng không phải cứ đầu tư lớn là tương lai sẽ tốt lên.
Một doanh nghiệp đầu tư sai có thể mất vốn. Một quốc gia đầu tư không hiệu quả cũng có thể phải trả giá bằng nợ, lãng phí nguồn lực và áp lực ngân sách.
Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là chúng ta đang chi bao nhiêu tiền, mà là số tiền đó tạo ra được bao nhiêu giá trị thực.
5. Có một lý thuyết kinh tế khá thú vị: Big Push Theory – Lý thuyết cú hích lớn
Đây là một trong những lý thuyết mình thấy có thể dùng để lý giải phần nào chiến lược phát triển hiện nay.
Lý thuyết này cho rằng một nền kinh tế đang phát triển đôi khi không thể thoát khỏi những nút thắt chỉ bằng các khoản đầu tư nhỏ lẻ.
Thay vào đó, cần những khoản đầu tư lớn và có tính đồng bộ để tạo ra hiệu ứng lan tỏa.
Ví dụ, xây một khu công nghiệp nhưng không có đường vận chuyển, không đủ điện, không có cảng biển thuận tiện thì rất khó thu hút doanh nghiệp lớn.
Ngược lại, nếu có cao tốc, cảng biển, sân bay, điện ổn định, nguồn nhân lực và thủ tục thuận lợi, thì giá trị kinh tế của cả khu vực có thể thay đổi đáng kể.
Một tuyến cao tốc không chỉ tạo ra GDP trong lúc xây dựng.
Giá trị lớn hơn có thể xuất hiện sau khi hoàn thành, khi doanh nghiệp giảm được chi phí logistics, hàng hóa lưu thông nhanh hơn, nhà máy được mở rộng và các hoạt động kinh tế mới hình thành.
Đây mới là phần lợi ích dài hạn mà mình quan tâm.
Đầu tư công hiệu quả không chỉ tạo ra công trình, mà phải tạo ra năng lực sản xuất mới cho nền kinh tế.
Và cũng vì thế, dòng tiền từ đầu tư công không nhất thiết chảy ngay vào tiêu dùng hay hoạt động kinh doanh của tất cả mọi người.
Nó có thể đi qua nhiều tầng: từ ngân sách, nhà thầu, doanh nghiệp cung ứng, người lao động, rồi mới dần lan tỏa sang các lĩnh vực khác.
Quá trình này có độ trễ.
Nhưng độ trễ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ có kết quả tốt. Hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc lựa chọn dự án, tiến độ triển khai và khả năng khai thác sau đầu tư.
6. Có một nghịch lý khác: Muốn tăng trưởng nhanh thì phải có vốn, nhưng bơm vốn chưa chắc kinh tế đã khỏe
Nhiều người thường nghĩ Nhà nước bơm tiền thì doanh nghiệp sẽ dễ thở, chứng khoán tăng, bất động sản tăng và sức mua phục hồi.
Thực tế không đơn giản như vậy.
Tiền được đưa vào hệ thống ngân hàng chưa chắc đã đi ngay vào sản xuất kinh doanh.
Ngân hàng còn phải cân nhắc rủi ro tín dụng. Doanh nghiệp muốn vay cũng phải có phương án kinh doanh, tài sản bảo đảm và khả năng trả nợ.
Trong khi đó, nếu nhu cầu tiêu dùng yếu, đơn hàng ít, doanh nghiệp chưa nhìn thấy cơ hội mở rộng sản xuất thì dù lãi suất thấp, họ cũng chưa chắc muốn vay thêm.
Đây là sự khác biệt giữa thanh khoản của hệ thống tài chính và dòng tiền thực sự của nền kinh tế .
Một nền kinh tế có thể có thanh khoản ngân hàng tương đối dồi dào nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn thiếu vốn lưu động.
Ngược lại, tín dụng tăng mạnh nhưng nếu chủ yếu chảy vào những lĩnh vực có khả năng tạo giá trị gia tăng thấp, thì chưa chắc đã cải thiện được năng suất dài hạn.
Bởi vậy, để đạt tăng trưởng 10% bền vững, Việt Nam không thể chỉ dựa vào mở rộng tín dụng.
Chúng ta cần cả đầu tư công hiệu quả, vốn tư nhân, FDI chất lượng cao, năng suất lao động và sức mua của thị trường.
Nói ngắn gọn: Tiền là điều kiện cần, nhưng hiệu quả sử dụng tiền mới quyết định chất lượng tăng trưởng.
7. Điều mình kỳ vọng nhất không phải GDP tăng 10%, mà là năng suất lao động tăng lên
Đây là điểm mình cho rằng quan trọng hơn cả.
Một quốc gia không thể mãi tăng trưởng bằng cách xây thêm công trình, mở rộng tín dụng hay sử dụng nhiều lao động hơn.
Đến một thời điểm, tăng trưởng phải đến từ việc cùng một số lượng lao động và nguồn vốn nhưng tạo ra nhiều giá trị hơn.
Một nhà máy trước đây cần 1.000 công nhân để tạo ra một lượng sản phẩm nhất định, nhưng nhờ tự động hóa và công nghệ có thể tạo ra sản lượng lớn hơn với nguồn lực tương đương.
Một doanh nghiệp trước đây mất nhiều ngày để hoàn thành thủ tục, nay chỉ mất vài giờ.
Một chuyến hàng trước đây phải vận chuyển mất hai ngày, sau khi hạ tầng hoàn thiện chỉ còn một ngày.
Những thay đổi như vậy mới là nền tảng giúp năng suất tăng và thu nhập thực tế có cơ hội cải thiện bền vững.
Đó cũng là lý do mục tiêu tăng trưởng của Việt Nam không chỉ có GDP 10%, mà còn đi kèm những chỉ tiêu về năng suất lao động, công nghiệp chế biến chế tạo, kinh tế số và hiệu quả sử dụng vốn.
Nếu chỉ có GDP tăng mà năng suất không cải thiện tương xứng, thì nền kinh tế sẽ ngày càng cần nhiều vốn hơn để duy trì cùng một tốc độ tăng trưởng.
Và khi dân số già đi, mô hình đó sẽ càng khó duy trì.
8. Vậy chúng ta có nên chấp nhận khó khăn hiện tại để đổi lấy tương lai?
Mình nghĩ cần nhìn vấn đề ở cả hai phía.
Một mặt, Việt Nam thực sự có áp lực phải tăng tốc trước khi lợi thế dân số suy giảm. Việc đầu tư hạ tầng, cải cách thể chế, nâng cấp công nghiệp và đào tạo nguồn nhân lực là những công việc khó có thể trì hoãn mãi.
Mặt khác, cũng không nên mặc định mọi khó khăn của doanh nghiệp và người dân hiện tại đều là cái giá tất yếu phải trả cho phát triển.
Có những khó khăn đến từ quá trình chuyển đổi cần thiết, nhưng cũng có những khó khăn đến từ thủ tục phức tạp, chính sách thiếu ổn định, chi phí tuân thủ cao hoặc việc thực thi chưa đồng bộ.
Những vấn đề đó hoàn toàn có thể và cần được cải thiện.
Một cuộc cải cách tốt không chỉ tạo ra lợi ích trong tương lai, mà còn phải cố gắng giảm thiểu những tổn thất không cần thiết trong hiện tại.
Đặc biệt là với doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh, những đối tượng có nguồn lực tài chính và khả năng thích nghi hạn chế hơn các doanh nghiệp lớn.
Bởi vì cuối cùng, nền kinh tế không thể tăng trưởng bền vững nếu khu vực tạo ra việc làm và thu nhập cho hàng triệu người liên tục bị suy yếu.
Mục tiêu tăng trưởng cao là quan trọng, nhưng khả năng tồn tại và phát triển của doanh nghiệp cũng quan trọng không kém.
9. Một chút suy nghĩ cuối cùng
Nhìn rộng ra, mình cho rằng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi rất lớn.
Không chỉ là xây thêm đường, thêm sân bay hay thêm khu công nghiệp.
Mà là chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào lao động giá rẻ, vốn đầu tư và lợi thế dân số sang mô hình dựa nhiều hơn vào năng suất, công nghệ, hạ tầng và hiệu quả quản trị.
Sự chuyển đổi này có thể tạo ra những cơ hội lớn, nhưng chắc chắn cũng đi kèm không ít thách thức.
Có những ngành nghề sẽ phát triển nhanh. Có những mô hình kinh doanh cũ buộc phải thay đổi. Có những doanh nghiệp tận dụng được cơ hội, nhưng cũng có doanh nghiệp không đủ sức vượt qua giai đoạn chuyển tiếp.
Vì vậy, mình không nghĩ chúng ta nên quá lạc quan chỉ vì GDP tăng cao, nhưng cũng không nên quá bi quan chỉ vì hiện tại kinh doanh đang khó khăn.
Điều đáng theo dõi nhất trong những năm tới là liệu những khoản đầu tư và cải cách hôm nay có thực sự chuyển hóa thành năng suất, việc làm tốt hơn, thu nhập cao hơn và sức mua mạnh hơn hay không.
Bởi suy cho cùng, mục tiêu cuối cùng của tăng trưởng kinh tế không phải là một con số GDP đẹp trên báo cáo.
Mà là một nền kinh tế đủ mạnh để người dân có cuộc sống tốt hơn, doanh nghiệp có cơ hội phát triển và đất nước có đủ nguồn lực để chăm lo cho một xã hội đang già đi.
Việt Nam đang chạy đua với thời gian. Nhưng chạy nhanh thôi chưa đủ, còn phải chạy đúng hướng.
Và nếu hỏi mình điều gì đáng lo nhất, thì không phải là GDP năm nay đạt 8%, 9% hay 10%.
Mà là sau 10 năm nữa, khi thời kỳ dân số vàng khép lại, liệu chúng ta đã tích lũy được đủ tài sản, công nghệ, năng suất và năng lực cạnh tranh để bước sang một giai đoạn phát triển mới hay chưa?
Đó mới là câu hỏi lớn.
Đôi dòng tản mạn về kinh tế, từ câu chuyện giá xăng giảm đến áp lực tăng trưởng của Việt Nam trong một thập kỷ tới.