Khi thế giới đổ tiền vào pin mặt trời, xe điện và lưới điện thông minh để thoát khỏi sự phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông, một nghiên cứu mới từ Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER) và báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đang chỉ ra một vấn đề không ai muốn thừa nhận: quá trình chuyển đổi xanh đang di chuyển sự phụ thuộc chiến lược, không xóa bỏ nó.
72% kim loại điện khí hóa được tinh chế tại một nơi duy nhất
Đồng, lithium, niken, coban, graphit — những kim loại này là nguyên liệu không thể thiếu cho pin, tấm năng lượng mặt trời, tuabin gió và xe điện. Và Trung Quốc đang tinh chế phần lớn tất cả trong số đó.
Theo báo cáo IEA công bố đầu tháng 7, nhà tinh chế hàng đầu cho từng loại “kim loại điện khí hóa” (electrification metals) — Trung Quốc trong mọi trường hợp ngoại trừ niken — chiếm thị phần trung bình 72% trong năm 2025, tăng từ 70% năm 2023. IEA dự báo tỷ lệ này gần như không thay đổi trong 3 thập kỷ tới.
Quy mô rủi ro: nếu thương mại graphit đạt chuẩn pin bị gián đoạn, hơn $300 tỷ USD sản lượng downstream ngoài Trung Quốc sẽ bị ảnh hưởng. Tổng thể, kiểm soát xuất khẩu của Bắc Kinh có thể đặt $6,5 nghìn tỷ USD sản xuất hàng năm ngoài châu Á vào rủi ro, theo IEA.
Chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo không xóa bỏ sự phụ thuộc chiến lược — nó chỉ di chuyển sự phụ thuộc đó từ các mỏ dầu Trung Đông sang các nhà máy chế biến khoáng sản Trung Quốc.
Colin Williams, nhà địa vật lý tại Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) với hơn 30 năm kinh nghiệm, đặt vấn đề thẳng thắn: “Năng lực chế biến của chúng tôi thậm chí không đủ để tinh chế đồng mà chúng tôi tự khai thác.”
Trung Quốc xây “hệ thống trục-nan hoa” bằng chiến lược, không phải tài nguyên
Điều đáng chú ý là Trung Quốc không phải nước sở hữu nhiều tài nguyên khoáng sản thiết yếu nhất. Họ đã xây dựng vị trí thống trị thông qua chiến lược đầu tư và tài chính chủ động.
Trong một nghiên cứu sử dụng dữ liệu chính sách, thương mại và phân tích hơn 8 triệu bài báo để đo lường cú sốc cung-cầu hàng hóa cụ thể, các nhà kinh tế học thuộc NBER chỉ ra rằng Trung Quốc đã tái tổ chức kim loại điện khí hóa thành một “hệ thống trục-nan hoa” (hub-and-spoke system) — với Bắc Kinh ở trung tâm và các nước khai thác tài nguyên ở vòng ngoài.
“Sự trung tâm hóa lớn của Trung Quốc được xây dựng bằng sự lựa chọn, bằng chiến lược và bằng tài chính chiến lược cho các nhà xuất khẩu tài nguyên quan trọng,” Evgenia Passari, đồng tác giả nghiên cứu, phát biểu.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Phân tích chi tiết: Việc Trung Quốc kiểm soát chặt chẽ kim loại công nghiệp có thể ảnh hưởng đến lạm phát như thế nào?