GIỚI TINH ANH NGHĨ GÌ VỀ TIỀN?
Có một điều khá kỳ lạ về người giàu. Chúng ta thường nghĩ rằng khi một người có vài chục triệu, vài trăm triệu hay vài tỷ USD, họ sẽ bắt đầu sống thật an toàn. Nhà đã có, xe đã có, tiền mặt đã có, cổ phiếu đã có, con cái cũng chẳng cần phải đi làm để sống. Vậy thì việc hợp lý nhất chẳng phải là giữ tiền thật chặt hay sao? Nhưng qua những cuộc trò chuyện với các triệu phú và tỷ phú mà nhà báo Gunjan Banerji thực hiện cho The Wall Street Journal, bức tranh lại hoàn toàn khác. Có người mất hàng tỷ USD trên giấy, có người từng bị sa thải, có người từng chịu những cú margin call khổng lồ, có người bị từ chối hàng chục lần khi gọi vốn, nhưng rồi lại đứng dậy và xây dựng những khối tài sản lớn hơn. Có người sẵn sàng chi gần 1 triệu USD cho một kỳ nghỉ gia đình. Và có người sau khi đã kiếm được hàng tỷ USD lại quay về vạch xuất phát để bắt đầu một cuộc chơi hoàn toàn mới. (The Wall Street Journal)
Mất tiền lớn không đồng nghĩa với thất bại
Hãy nhìn Baiju Bhatt, đồng sáng lập Robinhood. Khi Robinhood bùng nổ, giá trị cổ phần của ông từng lên tới hàng tỷ USD. Nhưng khi thị trường công nghệ đảo chiều, phần tài sản trên giấy ấy cũng bốc hơi một lượng khổng lồ. Với một người bình thường, mất hàng trăm triệu USD đã là một thảm họa không thể tưởng tượng. Nhưng điều đáng chú ý ở những người như Bhatt không phải là họ không đau. Họ vẫn đau, vẫn có những khoảnh khắc tổn thương lòng tự ái, nhưng họ không đồng nhất giá trị bản thân với con số trên tài khoản. Khi công ty gặp khó khăn, Bhatt tập trung vào công việc và doanh nghiệp thay vì ngồi nhìn tài sản cá nhân của mình giảm xuống. Đây là một khác biệt rất lớn trong cách nhìn về tiền: người bình thường thường xem biến động tài sản là một phán quyết về bản thân, còn người giàu có xu hướng xem nó là một phần của trò chơi vốn luôn có thắng, thua và biến động. (The Wall Street Journal)
Điều này không có nghĩa là người giàu thích mất tiền hay họ coi tiền chẳng có giá trị. Ngược lại, chính vì hiểu giá trị của vốn nên họ hiểu một điều rất quan trọng: khả năng chịu thất bại cũng là một loại tài sản. Nếu một khoản đầu tư thất bại nhưng bạn vẫn còn vốn, còn kỹ năng, còn các mối quan hệ và còn khả năng làm lại, thì đó chưa phải dấu chấm hết. Thảm họa thực sự không phải là mất tiền trong một thương vụ. Thảm họa là mất toàn bộ khả năng bước vào thương vụ tiếp theo.
Không phải cứ liều là sẽ giàu
Đọc những câu chuyện này rồi kết luận rằng muốn giàu thì phải thật liều là một cách hiểu khá nguy hiểm. Baiju Bhatt không trở thành tỷ phú chỉ vì một lần đặt cược may mắn. Robinhood từng phải trải qua giai đoạn rất khó khăn để thuyết phục nhà đầu tư. Hàng chục nhà đầu tư đã từ chối họ trước khi công ty tìm được những người tin tưởng vào ý tưởng đó. Điều đáng học ở đây không phải là “hãy đặt cược lớn”, mà là khả năng tiếp tục hành động sau những lần bị từ chối. (The Wall Street Journal)
Có lẽ đây là một trong những khác biệt quan trọng nhất giữa người bình thường và những người tạo ra tài sản lớn. Người bình thường thường xem thất bại là thông tin về bản thân: “Tôi không giỏi”, “Ý tưởng của tôi không tốt”, “Thị trường không dành cho tôi”. Người có tư duy doanh nhân lại có thể nhìn thất bại như dữ liệu: tại sao người ta từ chối, điểm nào chưa thuyết phục, sản phẩm cần thay đổi ở đâu, chiến lược nào cần điều chỉnh. Họ không cố biến mọi thất bại thành chiến thắng. Họ cố biến thất bại thành thông tin để nâng xác suất chiến thắng ở lần tiếp theo.
May mắn mở cánh cửa, kỹ năng giúp bạn ở lại trong cuộc chơi
Gunjan Banerji thường đặt những người được phỏng vấn trước câu hỏi khá thú vị: tài sản của họ đến từ may mắn hay kỹ năng? Và câu trả lời thực tế thường không hoàn toàn nghiêng về một phía. Rất nhiều người giàu thừa nhận họ may mắn về thời điểm, ngành nghề, đối tác, công nghệ hoặc hoàn cảnh. Nhưng may mắn chỉ tạo ra cơ hội, còn việc có nhận ra cơ hội và đủ khả năng tận dụng nó hay không lại là một chuyện khác. (The Wall Street Journal)
Kenn Ricci là một ví dụ rất đẹp cho điều này. Ông từng bị đẩy khỏi công ty mà mình sáng lập, một thời điểm mà chính ông mô tả là ngày tồi tệ nhất trong đời. Nhưng thay vì coi đó là dấu chấm hết, Ricci lấy khoảng 20 triệu USD từ thương vụ và dùng nó để bắt đầu Directional Aviation. Sau này, chính khoản tiền đó trở thành nền tảng cho một đế chế hàng không lớn hơn nhiều. Một người khác có thể nhìn việc bị mua lại và mất quyền kiểm soát công ty như một thất bại. Ricci lại nhìn nó như vốn khởi đầu cho ván chơi tiếp theo. (The Wall Street Journal)
Đây là lý do tôi nghĩ câu nói “người giàu may mắn” vừa đúng vừa chưa đủ. Đúng, họ có may mắn. Nhưng bạn có thể trao cho hai người cùng một cơ hội và chỉ một người nhìn thấy nó. Bạn có thể cho hai người cùng một khoản vốn và chỉ một người đủ kiên trì để biến nó thành tài sản. May mắn có thể mở cánh cửa, nhưng kỹ năng, sự kiên trì và khả năng chịu đựng mới giúp bạn đi qua cánh cửa đó.
Tiền không chỉ để tích lũy
Có lẽ phần thú vị nhất trong những cuộc phỏng vấn của Banerji là cách những người siêu giàu sử dụng tiền sau khi họ đã có quá nhiều tiền. Chúng ta thường nghĩ người giàu sẽ càng giàu càng tiết kiệm, nhưng thực tế một số người lại tiêu tiền rất mạnh tay cho những trải nghiệm mà họ cho là đáng giá. Bài viết của WSJ nhắc tới những kỳ nghỉ châu Âu trị giá khoảng 1 triệu USD, ngân sách du lịch hàng năm khoảng 800.000 USD và những khoản chi lớn để đưa gia đình, bạn bè cùng trải nghiệm cuộc sống. (The Wall Street Journal)
Bill Perkins, người sáng lập Skylar Capital Management và tác giả cuốn Die With Zero, đặc biệt nhấn mạnh ý tưởng rằng tiền nên được chuyển hóa thành trải nghiệm khi chúng ta còn đủ trẻ để tận hưởng chúng. Một chuyến đi cùng cha mẹ, một cuộc phiêu lưu với bạn bè hay một kỳ nghỉ với con cái có thể không còn mang cùng giá trị nếu chúng ta chờ đến vài chục năm sau. Perkins gọi những trải nghiệm đó là “memory dividends” – những khoản cổ tức ký ức. Bạn bỏ tiền hôm nay nhưng nhận lại một dòng lợi tức vô hình kéo dài trong nhiều năm sau đó.
Điều này nghe có vẻ xa xỉ nếu nhìn từ góc độ một người đang cố gắng tiết kiệm từng đồng. Nhưng về bản chất, câu hỏi mà Perkins đặt ra rất đơn giản: chúng ta đang tiết kiệm tiền để làm gì? Nếu mục tiêu cuối cùng là có một cuộc sống tốt hơn, thì việc chỉ tối ưu hóa số dư tài khoản mà quên mất thời gian, sức khỏe và những người thân yêu cũng là một dạng thất bại. Tiền có thể sinh thêm tiền, nhưng thời gian thì không.
Người giàu không chỉ mua tài sản, họ mua quyền lựa chọn
Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất. Khi một người có 100 triệu đồng, họ nghĩ rất nhiều về việc làm sao biến nó thành 200 triệu. Khi có 1 tỷ, họ nghĩ làm sao thành 2 tỷ. Khi có 10 tỷ, họ nghĩ làm sao thành 20 tỷ. Nhưng đến một mức tài sản nhất định, tiền bắt đầu thay đổi bản chất. Nó không còn chỉ là thứ dùng để mua thêm hàng hóa. Nó trở thành quyền lựa chọn.
Bạn có thể chọn không làm công việc mình ghét. Bạn có thể chọn dành nhiều thời gian hơn cho gia đình. Bạn có thể chọn đầu tư vào một doanh nghiệp mà mình tin tưởng. Bạn có thể chọn thất bại trong một dự án mới mà không lo ngày mai không có tiền trả tiền nhà. Và quan trọng nhất, bạn có thể chọn mình muốn chơi trò chơi nào.
Đó là lý do Baiju Bhatt rất thú vị. Sau khi thành công với Robinhood, ông không đơn giản nghỉ hưu để ngồi nhìn tài sản tăng giảm. Ông bước sang một cuộc chơi hoàn toàn mới với Cowboy Space, công ty tập trung vào ý tưởng khai thác năng lượng mặt trời trong không gian. Một người bình thường có thể nghĩ: “Đã có hàng tỷ USD thì nghỉ đi cho khỏe.” Nhưng với một số người giàu, tiền không còn là phần thưởng cuối cùng. Trò chơi mới mới là phần thưởng. (The Wall Street Journal)
Gia đình cũng được quản lý như một danh mục tài sản
Một điểm rất đáng suy nghĩ khác là cách một số gia đình giàu nói chuyện về tiền với con cái. Kenn Ricci tổ chức các cuộc họp tài chính gia đình hàng quý, trong đó các thành viên nói về tài sản, tiền bạc, những thứ đang sở hữu và cách sử dụng chúng. Những cuộc họp như vậy nghe khá giống một cuộc họp hội đồng quản trị của một doanh nghiệp, nhưng mục tiêu không phải tối đa hóa lợi nhuận mà là giúp cả gia đình hiểu rõ tài sản đang nằm ở đâu và trách nhiệm của mỗi người đối với nó. (The Wall Street Journal)
Điều này trái ngược với cách nhiều gia đình đối xử với tiền. Cha mẹ không nói cho con biết gia đình có bao nhiêu tài sản. Con cái không biết bố mẹ đang sở hữu những gì. Anh em không biết nhau có bao nhiêu tiền. Mọi thứ được giữ kín cho đến một ngày cha mẹ qua đời và tài sản bất ngờ xuất hiện cùng với một đống vấn đề về thừa kế. Người giàu có xu hướng hiểu rằng truyền tài sản cho con cái là việc tương đối dễ, nhưng truyền khả năng quản lý tài sản mới là việc khó.
Vì thế, họ cho con tiếp xúc với tiền sớm hơn, nói chuyện về tiền rõ ràng hơn và đôi khi để con được sử dụng tiền trong những giới hạn nhất định khi cha mẹ vẫn còn sống. Mục tiêu không phải biến trẻ con thành những người chỉ biết tiêu tiền, mà là giúp chúng hiểu rằng tài sản luôn đi cùng trách nhiệm. Một đứa trẻ được thừa kế 10 tỷ đồng nhưng không biết quản lý tiền có thể nhanh chóng trở về con số 0. Một đứa trẻ được dạy cách quản lý tài sản có thể biến 10 tỷ thành nền tảng cho cả một thế hệ.
Tư duy sáng tạo cũng là một loại tài sản
Một chi tiết khá thú vị trong bài của Banerji là nhiều người thành công không chỉ giỏi về con số. Baiju Bhatt vừa có nền tảng toán học, vừa đặc biệt quan tâm đến thiết kế. Trong thời gian đại dịch, ông thậm chí tự xây dựng một chiếc xe trong garage. Ông cho rằng việc thiết kế một chiếc xe đẹp có nhiều điểm tương đồng với việc thiết kế một ứng dụng dễ sử dụng. Bhatt cũng nói rằng một hoạt động sáng tạo bên ngoài công việc có thể giúp tăng khả năng sáng tạo trong chính công việc. (The Wall Street Journal)
Vinod Khosla cũng nói về “design thinking”, và Banerji kể rằng ông từng tự tay thiết kế rất nhiều chi tiết trong văn phòng của mình. Điều này cho thấy một đặc điểm thường bị bỏ qua ở những doanh nhân lớn: họ không chỉ tối ưu hóa bảng tính. Họ liên tục quan sát thế giới, đặt câu hỏi tại sao mọi thứ phải được làm theo cách hiện tại và tìm cách thiết kế lại chúng.
Đó cũng là lý do tài sản lớn thường xuất hiện ở nơi giao nhau giữa nhiều lĩnh vực. Công nghệ gặp tài chính. Thiết kế gặp phần mềm. Năng lượng gặp không gian. Dữ liệu gặp AI. Bất động sản gặp tài chính. Cơ hội đôi khi không nằm trong một ngành riêng lẻ mà nằm ở khoảng trống giữa hai ngành.
Đừng nhầm “dám chơi lớn” với “đánh bạc”
Sau tất cả những câu chuyện này, có lẽ bài học nguy hiểm nhất là: “Muốn giàu thì phải chấp nhận rủi ro cực lớn.” Không hẳn. Chúng ta đang nhìn vào những người sống sót và thành công, tức là rất dễ mắc phải survivorship bias. Có hàng nghìn người từng all-in, hàng nghìn người từng khởi nghiệp, hàng nghìn người từng vay tiền để đầu tư và hàng nghìn người từng đặt cược vào một công nghệ mới. Nhưng chúng ta không có một series phỏng vấn dài về tất cả những người đã phá sản.
Vì vậy, bài học không phải là hãy liều như tỷ phú. Bài học là hãy xây dựng một cấu trúc tài chính cho phép mình chịu được thất bại mà vẫn còn khả năng chơi ván tiếp theo. Một nhà đầu tư có 2 tỷ đồng không cần phải đem cả 2 tỷ đi đặt cược vào một cổ phiếu. Một doanh nhân không cần phải vay đến mức nếu thất bại thì cả gia đình phá sản. Một người có thể dành một phần vốn cho những cơ hội có upside rất lớn trong khi vẫn giữ một phần tài sản đủ an toàn để cuộc đời không bị đảo lộn nếu mọi thứ đi ngược lại.
Câu hỏi quan trọng không phải là “Tôi có thể kiếm được bao nhiêu nếu đúng?”. Nó phải đi cùng câu hỏi: “Nếu tôi sai thì tôi mất bao nhiêu, và sau cú sai đó tôi còn đủ vốn để chơi tiếp hay không?”
Có lẽ đây mới là sự khác biệt
Sau khi đọc những câu chuyện của Gunjan Banerji, tôi nghĩ sự khác biệt của giới siêu giàu không nằm ở việc họ chưa từng mất tiền. Ngược lại, nhiều người trong số họ đã mất những khoản tiền mà chúng ta không thể tưởng tượng nổi. Họ cũng từng bị sa thải, bị từ chối, chịu margin call, mất quyền kiểm soát công ty và bắt đầu lại từ đầu. (The Wall Street Journal)
Điểm khác biệt nằm ở chỗ họ có xu hướng nhìn tiền như một công cụ, chứ không phải mục đích cuối cùng. Tiền cho họ quyền lựa chọn, quyền thử nghiệm, quyền thất bại, quyền dành thời gian cho gia đình và quyền bước vào những cuộc chơi lớn hơn. Khi thắng, họ biến tiền thành trải nghiệm và những tài sản mới. Khi thua, họ cố gắng bảo vệ khả năng tiếp tục chơi.
Có lẽ đó cũng là điều mà một nhà đầu tư nhỏ lẻ có thể học được. Không nhất thiết phải kiếm 10 tỷ vnđ. Không nhất thiết phải mua máy bay riêng. Không nhất thiết phải chi 10 triệu cho một kỳ nghỉ.
Chỉ cần hiểu một nguyên tắc đơn giản hơn: đừng để tiền trở thành mục đích của cuộc đời. Hãy biến tiền thành thứ giúp cuộc đời có thêm lựa chọn.
Bởi cuối cùng, giàu có không chỉ là có bao nhiêu tiền trong tài khoản.
Giàu có còn là bạn có bao nhiêu quyền được nói “không”, bao nhiêu thời gian được sống theo cách mình muốn, bao nhiêu trải nghiệm đáng nhớ và quan trọng nhất, sau mỗi lần thất bại bạn còn đủ sức để bắt đầu lại hay không.
Có lẽ giới siêu giàu không thực sự chơi một trò chơi mang tên “kiếm thật nhiều tiền”.
Họ chơi một trò chơi khác:
Dùng tiền để mua quyền được chơi cuộc đời mà mình lựa chọn!
HH.AT
