Có ba câu chuyện đã kể, từng nhắc và mới nhớ ra.
1.Tròn 10 năm trước, tại chung kết giải thưởng sinh viên toàn quốc nghiên cứu khoa học, mình ở chung phòng khách sạn với một bạn sinh viên ĐH Dược Hà Nội. Anh bạn hơn mình một tuổi, trước poster báo cáo nhìn lúc nào cũng đượm buồn.
Mình bèn trêu nhẹ vụ cộng điểm rằng học ở cái trường giữa trung tâm thủ đô mà hiếm hoi người gốc Hà Nội thì có vui không.
-Ủa, sao tớ nhìn tên cái báo cáo chữa ung thư này quen quen nhỉ? Hình như từng thấy ở Intel ISEF thì phải?
-Ừ, thầy tớ bán đề tài cho mấy đứa cấp ba đem đi thi đấy. Tớ làm hết từ A-Z mà bọn nó cướp hết công, lại còn ẵm giải cao…
-…còn người làm chính thì không qua nổi vòng gửi xe của giải sinh viên phải không? Haha.
-Chán chả buồn nói.
-Thôi đừng buồn. Trước khi vào chung kết, tớ cũng từng bị giám khảo đánh rớt vì cho rằng “kết quả quá tốt, quá sức đối với một sinh viên năm cuối”. Biết đâu mấy đứa nhóc kia giỏi thật.
-Giỏi sứt gì, toàn tớ làm hết bọn nó chỉ việc quan sát và ghi chép. Haizz.
2.Năm hai nghiên cứu sinh, do phong tỏa Covid nên lab mãi không tuyển được postdoc từ ngoài vào. Giáo sư hướng dẫn bèn sắp xếp cho một cu cậu năm cuối đại học vào hỗ trợ mình. Tiếc cái là thầy chọn khéo quá, thằng cu bản địa này lười chảy thây, tay lại hay bị run nên không chuẩn bị được mẫu thí nghiệm, cũng chẳng điều khiển tỉ mỉ được máy móc. Gần hết học kỳ rồi mà nó vẫn chẳng có kết quả gì khả quan.
Thương nó cố mãi không được, mình định lấy một số dữ liệu SEM dư (nhưng không được đưa vào luận văn của mình do doanh nghiệp yêu cầu rút ra để bảo mật) cho thằng cu vài cái ảnh để nó viết báo cáo. Mới đề cập nhẹ phương án này thì cu cậu đã cự tuyệt thẳng thừng vì: “Không phải em làm thì em sẽ không dùng”. Cậu cho rằng làm vậy là gian lận, thà mong mình bớt chút thời gian ngoài giờ ráng kèm thêm được chữ nào hay chữ nấy.
Sau đó, mình cũng vẫn bàn với thầy:
-Dù sao cũng có cả núi data không công khai mà thầy, cho nó làm phân tích cơ chế tạm thời cũng được chứ sao?
-Minh à, mi không hiểu độ nghiêm trọng ở đây. Nếu mi cho nó xài, sau này hết thời hạn bảo mật, mi muốn công bố hoặc công ty có ý định đem đi đăng ký bằng sáng chế, mà trúng ngay cái ảnh từng có trong báo cáo cử nhân của nó là phải đi xin phép rồi chia sẻ quyền sở hữu đấy. Tốt nhất không phải nó làm thì không cho vào. Còn nếu đã cho vào, thì phải xác định không bao giờ đụng tới nữa, và phải được tao cùng đối tác doanh nghiệp đồng ý bằng văn bản chứ không phải mi tự ý gửi cho nó!
Cuối cùng, mình đành cắn răng hi sinh mấy buổi cuối tuần đi chơi với gấu để lên lab ngồi cày, giám sát nó đo đạc. Dù kết quả có thất bại đi chăng nữa, thì việc giải thích được tại sao cơ chế đó thất bại cũng đã là một thành công cho những người đi sau rồi. Đó mới là tinh thần nghiên cứu đúng nghĩa.
3.Hồi 2011, mình có học thêm tại trung tâm do mẹ mình quản lý. Hồi đó cạnh tranh trực tiếp với Hocmai nên học phí rẻ bèo, chỉ tầm 30k/giờ mà toàn giáo viên xịn xò tới từ Ams và các trường chuyên khác. Lúc ấy mình quen một thanh niên sau cũng tham gia ISEF và ẵm giải cao chung cuộc. Sau gần chục năm, hụt gặp nhau ở Mỹ một lần thì năm ngoái về Việt Nam, hai đứa cũng kịp đi cafe.
-Mi có thấy phí không khi đổ bao nhiêu công sức cày chuyên Hóa, rồi thi ISEF các kiểu mà cuối cùng sang Mỹ lại đi học Tài chính Kế toán?
-Thì cái giải đó cũng hỗ trợ xin học bổng lúc ấy mà.
-Gớm, làm như nhà mi không đủ điều kiện cho đi tự túc ấy.
-Có vẫn tốt hơn là không, chi phí sinh hoạt bên Mỹ đắt lắm.
-Đắt quá nên ở đấy vài năm không xin nổi cái thẻ xanh, đành phải về cống hiến cho quê hương thân yêu à?
-Đá xoáy nha. Ừ, ở nhà vẫn hơn vì được gần gia đình.
-Thế công việc ổn không?
-Cũng tương đối, ông bà già xin cho tao vào cơ quan cũ cũng ổn định rồi.
-Mang tiếng du học sinh Mỹ, đạt giải quốc tế lấp lánh mà phải để mẹ đi xin việc cho à? Kỳ phùng địch thủ Toán Lý năm nào của tao đâu mất rồi?
-Thôi bạn ơi, lớn rồi không bới móc chuyện cũ nữa. Come on, bro!
Chuyện nhà giáo kiếm thêm thu nhập bằng việc mở lớp học thêm, cán bộ thuế thu thêm khoản ngoài giờ hành chính hay nhà khoa học nhận thêm “lương” qua việc giải ngân chui chi phí vật tư trong đề tài, hoặc nhận quà cáp của người quen để đem đi thi giải làm đẹp hồ sơ du học cho con cái họ… thực ra không phải chuyện hiếm có khó tìm chỉ thấy ở Việt Nam.
Qua những chuyến đi xa và gặp gỡ, mình biết sự việc tương tự cũng ở Ấn Độ, Indonesia và các quốc gia đang phát triển khác, nơi mà đồng lương công chức chạy không kịp giá xăng xe nhưng lúc nào cũng có nhung nhúc thần đồng đủ mọi lĩnh vực, nhân tài kiệt xuất về cứu quốc và đề tài chữa mọi loại ung thư cứu mẹ trái đất. Ở đâu cũng có những anh Pikachu núp đường thu phí, và tất nhiên cũng có không ít gia đình có điều kiện sẵn sàng vung tiền mua lợi thế để giành tấm vé đưa con ra khỏi lũy tre làng.
Thế nhưng, họ không biết rằng: cái giải thưởng mà họ cắn răng đầu tư cho con đua trầy trật mới có, sau này thậm chí còn không đáng để ghi thành một dòng trong CV khi phải cạnh tranh với những anh tài thực thụ.
Kỹ năng làm việc thực tế mới tạo nên giá trị của ứng viên, chứ không phải những thành tích hào nhoáng mua được bằng tiền.
Để rồi khi cái ô bao bọc nở to quá mức biến thành chiếc vòng kim cô, đứa trẻ tưởng chừng đã đi rất xa nhưng cuối cùng vẫn quay về chốn cũ, và xót xa nhận ra cuộc đua dối trá năm xưa chẳng mang lại lợi thế cạnh tranh nào cho bậc lương hiện tại. Mà đôi khi, chính hành động sai của ba mẹ, thầy cô và người có chức quyền từ tuổi mới vào đời lại gieo mầm tai hại cho những chủ nhân tương lai của tổ quốc biết học cách dẫm lên đầu của người khác bằng mọi giá để thăng tiến trong cuộc đời.
GDP có thể tăng thần tốc, chỉ số có thể đẹp phi mã, nhưng có ý nghĩa gì khi ý thức liêm chính của những nhà khoa học đầu ngành còn không bằng nổi một đứa nhóc sinh viên bên kia đại dương còn chưa tốt nghiệp đại học? Năm nào cũng có vài sự việc lùm xùm như thế này trồi lên. 20 năm có lẻ rồi, có cả những bạn uất ức tới mức phải quyên sinh, nhưng vẫn chẳng ai đầu to phải chịu trách nhiệm. Cuộc sống hai mặt cũng chẳng khác gì cơ quan nhà nước nào cũng có hai quyển sổ, với một mớ công văn, quyết định bỏ trống số hiệu để điền bù sau này cho khớp với thanh tra. Chỉ có những ai kém may mắn mới bị lôi lên đoạn đầu đài làm gương.
Có thể những giải thưởng này rất oai ở một khu vực nhỏ nào đó. Nhưng với mình và nhiều đồng nghiệp mình biết từng ngồi tuyển sinh cho học bổng PhD, cái mác ISEF chả có nghĩa lý gì nếu ứng viên không có năng lực thực tế. Mình vẫn thiên về việc trao cơ hội cho những “tờ giấy trắng” chịu khó cày cuốc, hơn là những người được ba mẹ cõng đi bằng đôi chân của người khác. Mua bài báo, hay mua giải để làm đẹp hồ sơ… có lẽ chỉ giúp bạn được tung hô vài câu trên mấy trang báo mạng tuổi teen do Trung tâm du học tài trợ, một chút oai phong như cái mác cháu cựu bộ trưởng đính kèm trên bio trang cá nhân loè người qua đường mà thôi.
Xét về mặt tài chính thì chiếc phong bì cảm ơn công dìu dắt đề tài hộ của phụ huynh không đủ để bù cho chi phí xử lý khủng hoảng truyền thông và vá vớt danh tiếng nghiên cứu lâu năm, nhưng chắc nó sẽ đủ cho vài két xăng trong những tháng không đói sắp tới.
Để tồn tại. Để phát triển. Để tự trọng. Ta cần phải biết tự đi trên chính đôi chân của mình.
Phải không 99% những tấm gương anh em đang thành đạt ở nước ngoài mà chẳng cần đến gen STEM trội, ISEF hay chiếc vòng nguyệt quế nào?
Đ.N.Minh
